Blog

Logistika sənayesi müasir dünyamızı bir arada tutan çoxlu sayda müxtəlif proseslərdir. Sifariş, daşınma, saxlama, toplama, qablaşdırma, çatdırılma və marşrutlaşdırma bu proseslərdən yalnız bir neçəsidir. Beləliklə, robot logistika – robototexnikanın bu proseslərdən birinə və ya bir neçəsinə tətbiqi deməkdir. Robot paletləmə, robot qablaşdırma, anbarda və ya hər hansı digər logistik proqram həllərində istifadə olunan bir neçə ümumi robot tətbiqidir.

Elektron ticarətin meydana çıxmasından bəri, fabriklərdən və ya anbarlardan müştərinin qapısına və ya mağazasına mal çatdırmaq logistik şirkətlər üçün böyük bir işə çevrildi. Proqnozlar deyir ki, “dünya miqyasında anbar və logistika robot vahidlərinin tədarükü 2025-ci ilə qədər hər il təxminən 850000 ədədə qədər artacaq”. Logistikada robototexnikanın başlanğıcı yüklərin uzaqlara və geniş ərazilərə daşınması kimi bu çətin işin həll edilməsidir.

Logistikada robototexnikadan istifadə əl əməyi ilə müqayisədə daha yüksək səviyyəli iş vaxtı təklif edir və sürətli peşəkar mühitlərdə məhsuldarlığı artırır. Artıq öz anbarlarında və icra mərkəzlərində robotlar yerləşdirmiş Amazon və Walmart kimi pərakəndə satış firmaları, xüsusən də mövcud vəziyyətlərdən sonra öz yerləşdirmələrini genişləndirəcəklər.

Logistikada robototexnikadan istifadə anbarda əmək xərclərinin təxminən 70%-ni azaldır və müəssisələrə gecə-gündüz minimum xərclərlə işləməyə kömək edir. Logistika e-ticarətdə yavaş və ya yanlış çatdırılma, itirilmiş paketlər, zədələnmiş mallar və səhv qablaşdırma kimi problemlər yaradır.

Avtomatlaşdırma, onlayn sifarişlərin böyük həcmi ilə əsaslandırılan imkanları genişləndirir. Avtomatlaşdırılmış saxlama və axtarış sistemi (ASAS) yüksək səmərəlilik təmin edə bilər, lakin ölçü, forma, çəki, həcm və mexaniki xassələrdə sifariş uyğunsuzluğu ilə məşğul olanda çeviklik məhdud ola bilər.

ASAS böyüməyə uyğunlaşmaq, artan mövsümi tələblərin öhdəsindən gəlmək və ya obyektin nasazlıqları ilə məşğul olmaq, texniki təmir işləri aparmaq üçün adekvat miqyaslılığı təklif edə bilməz. Robototexnika səmərəlilik, genişlənmə və çeviklik arasında tarazlıq yaratmağı vəd edir.

Burada iki sual yaranır:
1) Robot texnikası e-ticarət logistikasının avtomatlaşdırılması sistemlərində radikal paradiqma dəyişikliyini necə yarada bilər?

2) Robot e-ticarət logistika obyektlərinə investisiya yatırmağa kim cavabdeh olmalıdır və faydalar əsas maraqlı tərəflər arasında necə bölüşdürülməlidir?

Birinci sual, malların toplayıcı şəxsə, maldan robota, robotdan mallara və robot şəbəkəsinin cəsarətli konsepsiyaları daxil olmaqla, robot toplama üsullarına  nail olmaq üçün mobil robotlardan istifadə ilə bağlı son sənaye inkişafı ilə müzakirə olunur.

İkinci sual, maraqlı tərəflərin bir-birinin təcrübələrini tamamlayaraq, risk və faydaları bölüşərkən öz əsas səlahiyyətlərinə diqqət yetirdiyi Logistika Avtomatlaşdırma Xidmət Sistemi (LAXS) biznes modelini təklif etmək üçün yaranan Məhsul Xidməti Sisteminin (MXS) konsepsiyasını genişləndirməklə müzakirə olunur.

Təchizat zəncirindəki anbar robotlarında artım.

Təchizat zəncirindəki ilk robot təxminən on fut materialı hərəkət etdirməyə qadir idi. Bir neçə ildir ki, robotlardan yalnız sənaye istehsalında istifadə olunurdu, çünki insanların ətraflarında olması təhlükəli idi. Bununla belə, son bir neçə onillikdə innovativ logistik robot şirkətləri süni intellekt və maşın öyrənməsi, daha yaxşı sensorlar və cavab imkanları, anbar idarəetmə proqramı və ya logistika idarəetmə proqram təminatını birləşdirmək üçün çox çalışıblar.

Bu yaxınlarda tədarük zəncirində anbar robotları sürətləndi. Məsələn, Alibaba, JD üçün robotik logistikaya 15 milyard dollar sərmayə qoyub. Həmçinin təxmin edilir ki, təchizat zəncirində anbar robotları üçün qlobal bazar 2022-ci ilin sonuna kimi 22,4 milyard dollar dəyərinə çatacaq.

Logistik robotlar tədarük zəncirindən keçərkən malların saxlanması və daşınması prosesini avtomatlaşdırır. Onlar tez-tez anbarlarda məhsulların təşkili və daşınması üçün istifadə olunur, bu proses intralogistika adlanır, lakin onlar digər parametrlərdə də istifadə edilə bilər. Logistik robotlar əl əməyindən daha yüksək səviyyələrdə işləmə müddəti təklif edir, bu da logistik robotları yerləşdirənlər üçün böyük məhsuldarlıq və gəlirliliyə gətirib çıxarır.

Beynəlxalq Robotiklər Federasiyasının World Robotics 2021 Service Robots hesabatına görə, logistika robotları 2021-ci ildə 110 000 ədəd quraşdırılmaqla güclü artım yaşadı – 2020-ci illə müqayisədə 162% artım. 2022-ci ildə logistik robotların satışlarında 3,9 milyard dollar dəyərində daha 66% artım görəcəyi proqnozlaşdırılır. 2022 və 2025-ci illər arasında cəmi 900.000 ədəd satılacağı təxmin edilir ki, bu da 18% mürəkkəb illik artım sürəti dərəcəsi ilə yüksəlir.

Logistik robotların əsas tətbiqi malların daşınması üçün anbarlarda mobil avtomatlaşdırılmış idarə olunan nəqliyyat vasitələrinin (AGV) istifadəsidir. Bu robotlar əvvəlcədən müəyyən edilmiş yollarda işləyir, məhsulların daşınması və saxlanması üçün gecə-gündüz hərəkət edir. AGV-lər logistika xərclərinin azaldılmasında və təchizat zəncirinin sadələşdirilməsində mühüm rol oynayır. Logistik robotların digər nümunələrinə zibil qutularından və ya montaj xətlərindən əşyaları çeşidləyən robot qolları daxildir. Xəstəxanalarda və laboratoriyalarda dərman və laboratoriya nümunələrinin çatdırılması üçün istifadə edilən logistik robotların bəzi formaları var. Logistika robotları yerləşdirmə baxımından fərqli ola bilsələr də, onlar adətən malların daşınmasını avtomatlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş mobil robotlardır. Tətbiqdən asılı olmayaraq yüksək iş vaxtı onların ən böyük gəlir mənbəyidir. Şirkətlər sürətli böyümə üçün bazarı yerləşdirərək logistik robotların dəyərini görməyə başlayır. Logistik robotların bəzi növləri aşağıdakılardır:

Avtonom mobil robotlar
Bunlar anbarın hər tərəfinə inventar çatdırmaq üçün mürəkkəb sensor texnologiyasından istifadə edir. Onlar yerlər arasında müəyyən bir yol tələb etmir. Xəritələr, kompüterlər və bort sensorlarından istifadə etməklə ətraf mühiti başa düşə və şərh edə bilərlər. Bu anbar robotları kiçik və çevikdir, hər bir paketdəki məlumatları müəyyən etmək və qüsursuz dəqiqliklə çeşidləmək qabiliyyətinə malikdir.

Onlar insan səhvinə meylli olan lazımsız əl prosesini azaldırlar.

Avtomatlaşdırılmış idarə olunan avtomobillər.

Bu anbar robotları daha böyük anbarlar üçün mükəmməldir, çünki bu, işçilərin sadəcə bir sahədən digərinə keçən vaxtını azaldır.

Avtomatlaşdırılmış saxlama və axtarış sistemi.
Avtomatlaşdırılmış saxlama və axtarış sistemləri müəyyən edilmiş saxlama yerlərindən yükləri yerləşdirə və ya götürə bilən robotlar tərəfindən dəstəklənən sistemlərdir. Avtomatlaşdırılmış saxlama və axtarış sistemləri tələb olunan sistemə, tapşırığın növünə və ya işləyəcəkləri mallara görə fərqlənirlər. Həmçinin bu kimi avtomatlaşdırılmış axtarış və saxlama sistemləri yaxşı müəyyən edilmiş yolda hərəkət edən və keçidlər arasında malları götürən bir kran kimi işləmək üçün proqramlaşdırıla bilərlər. Müştərilərin sifarişlərini qəbul edən koridorda hərəkət edən robotlar da tətbiq  edilir.

Hava Dronları.
Hava dronları anbar inventar proseslərini optimallaşdırmağa kömək edir. Onlar tez bir zamanda avtomatlaşdırılmış inventar üçün yerləri skan edə bilərlər. İnventarları bir insanın edə biləcəyindən daha sürətli skan edir və anbar inventar idarəetmə proqramınıza dərhal dəqiq sayı göndərirlər. Bu dronların onları istiqamətləndirmək üçün markerlərə və ya lazerlərə ehtiyacı yoxdur. Anbarınızda qiymətli yer tutmurlar. Onlar tez səyahət edə və çətin əldə edilən ərazilərdə kömək edə bilərlər.

Robot logistikasını mənimsəməyin faydaları nələrdir?

Logistika sənayesi robot logistikasını qəbul etməyin bir çox maddi və aydın faydalarını görə bilər.

Robotik logistika insan səhvlərini azaltmaqla əhəmiyyətli mənfəət gətirə bilər və anbar xərclərini də azalda bilər.

Robotik logistika yüksək raflardan və ya saxlama yerlərindən əşyaların alınması kimi təhlükəli işləri öz üzərinə götürərək işçilərin təhlükəsizliyini artırır.

Robototexnika işçi qüvvəsinin uyğunlaşmasına imkan verə bilər.

Robot avtomatlaşdırmanın yaratdığı insan səhvinin azaldılması və çatdırılma sürətinin artması müştəri məmnuniyyətini artıracaq.

Texnologiya inkişaf etdikcə, həmçinin bütün dünyada təlabat artdıqca, artıq insan əməyinə təlabat getdikcə azalır. Robotlar logistika və nəqliyyata gəldikdə işin təhlükəsizliyi və səmərəliliyi də daxil olmaqla bir çox aspektlərdə fayda təmin edir. Sadəcə logistikada deyil, bütün iş sahələrində artıq uzun illərdir ki robotların sayı artıb və artmağa da davam edəcək. Robotların istifadəsi yalnız sənayedə anbarla məşğul olan işçilərə deyil, həm də xidməti daha sürətli və dəqiq olduğu üçün müştərilərə kömək edəcəkdir.

İstinadlar:

1. https://medium.com/@qafilaglobal/how-robotics-is-impacting-logistics-and-transportation- a924a49b77f8
2. https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/8419187 https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/4636510
3. https://www.researchgate.net/profile/Achim- Lilienthal/publication/264081943_Performance_Indicators_for_Robotics_Systems_in_Logistics_Appli cations/links/0deec53cd30f685db7000000/Performance-Indicators-for-Robotics-Systems-in-Logistics- Applications.pdf
4. https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/54408487/Dynamically_Extending_Planning_Models_CASHMO RE_Published_2015_GOLD_VOR.pdf#page=6 1

Arifli Mətin

İlk sənaye robotu Unimate-in icad edilməsindən 60 il keçir. O vaxtdan bəri robototexnika sənayesi böyüdü, məhsullar hər il təkmilləşir və insanlar bundan hər keçən gün daha da faydalanır.

Sənaye robotlarına təhlükəsizlik səbəblərinə görə həmişə şübhə ilə baxılmışdır. Onların insanlarla birgə yaşaya bilməmələri onların qoruyucu barmaqlıqlarla əhatə olunmasına və işçi qüvvəsindən uzaq tutulmasına səbəb oldu. Bu yazıda bilavasitə həmkarları ilə birlikdə işləyə bilən və onlarla sərbəst əlaqə saxlaya bilən, beləliklə, tapşırıqların

avtomatlaşdırılması üçün çoxlu sayda yeni imkanlar açan xüsusi bir sənaye robotu növündən bəhs olunur. Eyni zamanda robototexnikanın digər tətbiq sahələri və birgə robotlardan istifadə hallarına baxılmışdır.

BİRGƏ ROBOTLAR NƏDİR?

Birgə robotlar, həmçinin kobotlar və ya korobotlar (collaborative robot) olaraq da adlandırılır, tam avtomatlaşdırıla bilməyən bir işi yerinə yetirmək üçün birbaşa insan işçiləri ilə birlikdə təhlükəsiz işləmək üçün nəzərdə tutulmuş robotlar və ya robota bənzər avadanlıqlardır.

Kobotların istifadə sahələri, robotların təhlükəsizlik baryeri və ya təhlükəsizlik hasarından istifadə etməklə insan təmasından təcrid olunduğu ənənəvi sənaye robotlarından fərqlidir.[1] İntuitiv kobotlar yüngül materiallardan xüsusi dizaynla, yuvarlaqlaşdırılmış kənarları, inteqrasiya olunmuş sürəti və ya güc məhdudiyyəti ilə istehsal olunur. Təhlükəsizlik və yaxşı əməkdaşlığı təmin etmək üçün kobotlarda sensorlar və proqram təminatından istifadə olunur.[2]

İş riskinin təhlili nəticəsindən asılı olaraq insanlarla işləmək üçün nəzərdə tutulmuş birgə robotların ətrafında qoruyucu qəfəs və ya təhlükəsizlik zolağı olmaya bilər. Buna görə də, kobotun hərəkət edən hissələri (tutucu, uc avadanlığları və s.) insanlarla təmasda ola bilər. İnteqrasiya edilmiş güc/fırlanma anı sensoru sayəsində kobotlar müəyyən edilmiş güc diapazonunda təhlükəsizliyi təmin etmək üçün avtomatik olaraq dayanır. Ənənəvi sənaye robotları ilə müqayisədə təhlükəsizlik standartları yüksəkdir. Kobotların təhlükəsiz istifadəsini təmin etmək üçün müəyyən edilmiş standartlar və profilaktik tədbirlər kobot sənayesində səlahiyyətli qurumlar tərəfindən müəyyən edilir.

Beynəlxalq Robototexnika Federasiyası dörd növ birgə istehsal praktikası müəyyən edib:
Birgə yaşamaq: İnsan və robot ortaq iş sahəsi olmadan birlikdə işləyir.

Ardıcıl əməkdaşlıq: İnsan və robot iş sahəsinin hamısını və ya bir hissəsini paylaşır, lakin eyni vaxtda eyni bir iş üstündə işləmirlər.

Əməkdaşlıq: Robot və insan eyni vaxtda eyni yerdə işləyir.

Cavab verən əməkdaşlıq: Robot real vaxtda işçilərin hərəkətinə cavab verir.

Bu gün kobotların əksəriyyəti sənaye tətbiqlərində insanlarla eyni yeri paylaşır, lakin tapşırıqları müstəqil və ya ardıcıl şəkildə yerinə yetirirlər (birlikdə yaşamaq və ya ardıcıl əməkdaşlıq). Hazırda əməkdaşlıq və ya həssas əməkdaşlıq daha az yayılmışdır.

Getdikcə daha çox istifadə edilən kobotların ictimai yerlərdə informasiya robotlarından tutmuş, bina içərisində material daşıyan logistik robotlara qədər bir çox istifadəsi var. Montaj, paletləməqablaşdırma, maşınla qidalanma, götürmə və boşaltma kimi proseslərə əlavə olaraq, kobotlar cərrahi əməliyyatlar, reabilitasiya və restoranlar kimi bir çox fərqli sahədə istifadə olunur.

Cobotların tarixi Kobotlar 1996-cı ildə Şimal-Qərb Universitetinin professorları C. Edvard Kolqeyt və Maykl Peşkin tərəfindən icad edilmişdir. “Cobots” [3] adlı patent onları “insan ilə kompüter tərəfindən idarə olunan ümumi təyinatlı manipulyator arasında birbaşa fiziki qarşılıqlı əlaqə üçün aparat və üsul” kimi təsvir edir. İxtira, 1994-cü ildə GM Robotics Mərkəzindən Prasad Akellanın rəhbərlik etdiyi General Motors təşəbbüsünün və 1995-ci ildə General Motors Fondunun tədqiqat qrantının, robotları və ya robota bənzər avadanlıqları insanlarla işləmək üçün kifayət qədər təhlükəsiz etmək üçün bir yol tapmaq məqsədi daşıyan tədqiqatın nəticəsi idi.

Bəzi kobotlar 1997-ci ildə Colgate və Peshkin tərəfindən qurulan Cobotics şirkəti avtomobilin son yığılmasında istifadə olunan bir neçə model kobot istehsal edib. Şirkət 2003-cü ildə Stanley Assembly Technologies tərəfindən alınıb.

KUKA ilk kobotu olan LBR 3-ü 2004-cü ildə təqdim etdi. Kompüterlə idarə olunan bu yüngül robot Alman Aerokosmik Mərkəzi institutu ilə uzunmüddətli əməkdaşlığın nəticəsi idi. KUKA 2008-ci ildə KUKA LBR 4 və 2013-cü ildə KUKA LBR iiwa-nı buraxaraq texnologiyanı daha da inkişaf etdirmişdir.

Universal Robots 2008-ci ildə ilk kobotu olan UR5-i işə saldı. UR10 kobot 2012-ci ildə istifadəyə verildi və daha sonra daha kiçik, daha az faydalı yükə malik UR3 2015-ci ildə təqdim edildi.

Rethink Robotics şirkəti 2012-ci ildə Baxter adlı sənaye kobotunu və 2015-ci ildə yüksək dəqiqlik üçün nəzərdə tutulmuş daha kiçik, daha sürətli əməkdaşlıq robotu Sawyer-i işə saldı.

FANUC 2015-ci ildə ilk əməkdaşlıq robotunu (FANUC CR-35iA, çəkisi 35 kq) istifadəyə verdi. O vaxtdan bəri FANUC, FANUC CR-4iA, CR-7iA və CR-7/L uzun qol versiyası da daxil olmaqla, daha kiçik bir əməkdaşlıq robotları seriyasını işə saldı. ABB 2015-ci ildə ilk birgə iki qollu robot YuMi-ni işə saldı. 2019-cu ildə bazarda ilk iki yerdə müvafiq olaraq Universal Robots və Techman Robot Inc. mövcuddur.

Birgə robotlar niyə vacibdir?
Kobotlara maraq artsa da, onlar hələ də bütün robot sənayesinin kiçik bir faizini təşkil edir. Loup Ventures-a[4] görə, qlobal robototexnika xərcləri 2025-ci ildə 13 milyard dollara çatacaq. Kollaborativ robotlar bütün robot satışlarının yalnız 3%-ni təşkil etsə də, 2025-ci ildə bu rəqəmin 34%-ə yüksələcəyi gözlənilir.

Bunun səbəbləri:
24/7 funksionallıq. Əksər mürəkkəb proseslər kobotlar üçün uyğun olan təkrarlanan, obyekt yönümlü tapşırıqları əhatə edir. İnsanlardan fərqli olaraq, robotlar yorulmur və diqqətsiz səhvlər etmədən 24/7 işləyə bilər. Bu, biznes məhsuldarlığını artırır.

İqtisadi səmərəlilik. Kobotlar sənaye robotlarından daha ucuzdur. Kobotlar daha az sayda ucuz aparat komponentlərinə və quraşdırılmış sensorlara əsaslanır. Onların həmçinin qəfəsə ehtiyacı olmur bu da daha az yer turmalarına səbəb olur.

Universallıq. Kobotların çevikliyi və yenidən proqramlaşdırıla bilməsi onları daha investisiyaya layiq edir, çünki onlar istehsaldan səhiyyəyə qədər müxtəlif sektorlarda müxtəlif tətbiqlərə malik olmaq üçün proqramlaşdırıla bilər.

İstinadlar:

1. https://research.aimultiple.com/cobot/.
2. https://www.ericsson.com/en/blog/2020/5/what-are-cobots-and-the-future-of-manufacturing https://patents.google.com/patent/US5952796
3. https://www.automate.org/blogs/collaborative-robots-market-update-2018
4. https://web.archive.org/web/20150719060014/http://www.universal-robots.com/products/ur10-robot/

Çələbi İsmayılov

Robotlar (çex dilində “robota” yəni işləmək) — stasionar və ya hərəkətli şəkildə fəaliyyət göstərən maşınlar olub, verilmiş proqram əsasında müəyyən işləri yerinə yetirirlər. İllər keçdikcə robot sözünün mənası dəyişilmişdir. Robot sözü ilk dəfə olaraq çexiya yazıçısı Yozef Karel Çapek tərəfindən yazılmış elmi fantastik əsərdə işlənmişdir. 1921-ci ildə Çapek “Rosum universal robotları” adlı teatr səhnəsində süni yetişdirilmiş, insana oxşar olan bir işçini təsvir edir. Bundan sonra “Robot” sözü müxtəlif avtomatlara da aid edilməyə başlayır.

Robot adlandırılan maşınların təyinatları arasında da böyük fərq mövcuddur. Məsələn, 1983-cü ildə Yaponiyada 47000 tətbiq olunmuş robot haqqında məlumat verilir. Bu robotların alman standartlarına görə isə heç 3000-i bu ada layiq deyildi. Ancaq ABŞ-ın Robot İnstitutunun işlədiyi standartlarla Almaniya standartı müəyyən dərəcədə oxşardılar.

Robotların yaranma tarixi qədim zamanlara gedib çıxır. Avtomatk işləyən köməkçi maşınların yaradılması arzuları insanlarda hələ antik dövrdən baş qaldırmışdır. Antik dövrdə Heronun düzəltdiyi avtomatik teatr, orta əsrdə Vaukansonun ördəyi bu sahədə edilmiş ilk cəhdlərdəndir. 1700-cü ildə İsveçrədə ata və oğul Droz bir-biri ilə oxşar olan iki, insanabənzər avtomat (Android) düzəldirlər. Hündürlüyü təxminən 70 cm olan bu avtomatlardan biri üzunluğu 40 işarədən ibarət olan istənilən mətni yazmağa qadirdir. Digər avtomat isə it, kəpənək və ya şah XVI Louisin portretini çəkə bilir. Bu avtomatlar hal-hazırda İsveçrədə muzeyində yerləşirlər.

Keçən əsrin ikinci yarısında bir çox robot növləri yaradılmışdır. Buraya misal olaraq human, sənaye, portal, xidmətgöstərici, oyuncaq, axtarış və s. robotlarını göstərmək olar. Maşınqayırmada ən geniş tətbiq olunanı sənaye robotlarıdır. Onların tətbiq sahələri yığımda, emalda, nəqletmədə və qaynaqetmədə aparılan işləri əhatə edir.

Humanoid robotlar. Xarici görünüşünə görə insan formasına və buna uyğun konstruksiyaya malik olan robotlardır. Çox vaxt bu robotlarda hərəkət insanda olan oynaqların vəziyyəti və hərəkət formasına uyğun reallaşdırılır. Human robotları digər robotlardan fəqrli olaraq iki ayaqla hərəkət edir. İnsanla eyni bənzərə malik robotlar androidlərdir. Müasir robotların təkcə hərəkət yox, həm də situasiyalarda qərar qəbuletmə qabilliyətinə malik olması üçün onların hərəkəti süni intellektlə idarə olunur. İldən-ilə bu sahənin inkişafı humanoidlərin daha intellektli olması üçün baza yaradır. Bu sistemlər “yaşama” dövründə nəzarət, interaksiya və kommunikasiya sayəsində öyrənir və bilik bazasını zənginləşdirir. Əlbəttə belə mürəkkəb hərəkət həssas, dəqiq sensorların köməyi ilə həyata keçirilir.

Humanoid robotlar hələ ki, yalnız elmi tədqiqat obyekti olaraq qalır. Gələcəkdə bu robotlardan sənayedə və məişətdə istifadə etmək planlaşdırılır. Bunun üçün robotların hərəkətetmə imkanlarını daha da zənginləşdirmək və maya dəyərini əlçatan səviyyəyə çatdırmaq qarşıda duran məsələlərdəndir.

Süni intellect. Süni intellekt (ing. artificial intelligence (AI)) — insan məntiqini maşınlarda tətbiq etmək məqsədi daşıyan riyazi elm süni intellekt sahəsində aparılan tədqiqatlar kompüter elmləri, psixologiya, fəlsəfə, linqvistika, iqtisadiyyat, optimizasiya, məntiq nəzəriyyəsi və bir sıra başqa sahələrə əsaslanır.

Süni intellektin tətbiqində elm və mühəndislikdən geniş şəkildə istifadə olunur. Bu sahə insanın sahib olduğu ən dəyərli mülkiyyəti olan intellektin maşınlar tərəfindən dəqiq şəkildə simulyasiya olunması məqsədilə yaradılıb və inkişaf etdirilib. Süni intellekt yaradıldığı gündən bəri müxtəlif optimist və pessimist fikirlərlə qarşılaşsa da, bu gün texnologiyanın inkişafında o mühüm yer tutur.

Modern kompüterlərin atası sayılan Alan Turinq süni intellekt haqqında ilk fikirlərini 1950-ci ildə “Mind” jurnalında çap edilmiş “Hesablama maşınları və şüur” məqaləsində bildirib. O, həmin məqalədə insan ilə kompüterin arasında gedən testdən danışıb. Belə ki, bu testdə bir insan hakim  olur, adamı kompüterlə sual-cavab edir. Hakim nə həmin adamı, nə də kompüteri görə bilir. Turinq deyir ki, kompüter o zaman süni intellektə sahib ola bilər ki, o hakimi çaşdırsın və hakim onunla adamın yoxsa kompüterin danışdığını başa düşə bilməsin. Bu testə Turinq testi deyilir.

Robotexnika sahəsi və süni intellekt elmi bir-biri ilə sıx əlaqədardır. Robotexnikada süni intellektdən istifadə edib intellektual robotların yaradılması süni intellekt elminin yeni bir sahəsidir. İntellektuallıq üzərində cisimləri manipulyasıya etmək, olduğu yeri tapmaq, ətraf aləmi təhlil etmək və hərəkəti planlaşdırmaq üçün işləmək lazımdır. Süni intellekti olan robotlara misal olaraq oyuncaq-robot Pleo, Aibo, Qrio və s. göstərmək olar.

Süni intellekt elminin inkişafını iki istiqamətə ayırmaq olar:

• İnsan qabiliyyətlərinə ixtisaslaşdırılmış süni intellekt sistemlərinin yaxınlaşmasına əlaqədar olan problemlərin həlli və insan təbiətini reallaşdıran inteqrasiyalar; İnsanlıq problemlərini həll edə bilən artıq yaradılmış süni intellekt sistemlərinə əsaslanan süni intellektin yaradılması. Hal-hazırda süni intellekt sahəsində daha çox fundamental deyil, praktik sahədə bir çox mövzuya maraq var. Süni intellektin yaradılmasına bir çox yanaşmalar istifadə edildi, lakin hələ də mükəmməl süni intellekti heç bir qrup yarada bilməyib.

Hazırda bütün dünyanın gələcəyini formalaşdıran iki ən nüfuzlu texnoloji liderlər kimi tanınan ABŞ-ın “SpaceX”,  “Tesla”  kompaniyalarının banisi İlon Mask və Çinin “Alibaba” şirkətinin yaradıcısı Cek Ma Şanxayda keçirilən süni intellekt konfransında (World Artificial Intelligence) bir araya gəliblər. Dünyanın Intel, IBM, Microsoft, Qualcomm kimi 300-dən artıq iri şirkət rəhbərlərinin, 2 Nobel mükafatı laureatının, alimlərin, çox sayda tədqiqatçının iştirak etdiyi tədbirdə müasir dövrün iki ağıllı biznesmeni, beyin insanı süni intellektin riskləri və potensial faydaları ilə bağlı bir-birinə zidd fikirlərini səsləndiriblər.

İki parlaq şəxsiyyət dünyada süni intellektdən istifadəni əhatə edən çoxsaylı mövzulara və bu texnologiyanın insanların həyatında roluna toxunublar. İ.Mask süni intellektin bütün bəşəriyyətə fayda verəcəyini etiraf etsə də, onu birbaşa təhdid hesab edir. İ.Maska görə, kompüterlərin inkişafı gec-tez insanların onları anlamaq qabiliyyətini üstələyəcək. O, problemin özünəməxsus həllini təklif edib: tezliklə digər planetlərlə əlaqə yaratmaq və onları həyat üçün yararlı etmək. Onun hesablamalarına görə, bunun üçün dünya ÜDM-nin cəmi 1%-i tələb olunur.

Müzakirədən kənarda qalmayan başqa bir risk, süni intellektin insanların əksəriyyətini iş yerlərindən necə məhrum edəcəyi barədə məşhur bir nəzəriyyədir. Amerikalı biznesmen süni intellekt dövründə kütləvi işsizliyin real bir problem olduğunu irəli sürüb. İ.Mask məhz belə bir fikirdədir: kompüterlər özləri sərbəst şəkildə proqramlar yazacaqlar ki, bu da bir çox proqramçıları lazımsız edəcək. Bu səbəbdən insanlar insani fəaliyyətlərə və münasibətlərə yaxın olan peşələri seçməlidirlər, onda süni intellektin gəlişi onlara qorxulu olmayacaq.

İ.Mask belə bir təhlükənin qarşısını almaq məqsədilə beynimizi kompüterlərə bağlamaq məqsədilə bir yol tapmaq lazım olduğunu söyləyib və özünün son startaplarından birinin köməyi ilə bunu etməyə çalışdığını bildirib. Əks halda, o, xəbərdarlıq edib ki, süni intellekt insanlarla ünsiyyət qurmağa az çalışacaq, çünki biz onlarla müqayisədə daha ləng olacağıq. “Kompüter üçün insan nitqi balinaların səsləri kimi çox yavaş tonda  səslənəcək”, – deyə İ.Mask bildirib. O, texnologiyanın insanların onu anlama qabiliyyətindən daha sürətli inkişaf etdiyini vurğulayıb.

“Alibaba”nın rəhbəri Cek Ma bir sıra məsələlərdə İlon Maskla çox da razı deyil. O hesab edir ki, insanlar hələ də süni intellektin inkişafı ilə yeni şəraitə uyğunlaşa biləcəklər. C.Ma süni intellektlə bağlı irəli sürülən proqnozların əksəriyyətinin səhv olduğunu deyib. O, süni intellektlə bağlı olduqca optimist olduğunu və ağıllı insanlara (özünü və İ.Maskı göstərib) süni intellektdən qorxmağa heç bir əsas olmadığını düşünür.

Süni intellektlə əlaqədar iş yerlərinin itkisi təhlükəsi ilə əlaqədar olaraq C.Ma bunda yalnız üstünlüklər görür.

C.Ma öz şərhlərinin böyük qismini maşın təliminin necə bir xeyirxah qüvvə kimi çıxış edə biləcəyinə yönəldib. “İnsanlar özlərini nə vaxt daha yaxşı başa düşdükdə, biz dünyanı daha yaxşı inkişaf etdirə bilərik”,- deyə o bildirib.

Bundan əlavə, C.Ma ehtimal edir ki, süni intellekt yeni iş yerlərini yaratmağa kömək edəcək və onlar yaradıcı vəzifələrin icrasına yönələcək. Onun fikrincə, işçilərə ehtiyacın itirilməsi ona gətirib çıxaracaq ki, insanlar gündə 4 saat olmaqla üç günlük iş həftəsinə keçəcəklər: “Hesab edirəm ki, insanlar həftədə üç gün, gündə dörd saat işləməlidirlər. Süni intellekt dövründə insanlar 120 il yaşaya bilərlər. Bu zaman bizim heç kimin etmək istəmədiyi çoxlu işimiz olacaq. Beləliklə, yaşlı insanlara qayğı göstərmək üçün bizim süni intellektə ehtiyacımız var. Bu, mənim məsələyə baxışımdır, bu barədə narahat olmayın, iş yerlərimiz olacaq”.  C.Manın  sözlərinə görə, əsas yük süni intellektin çiyinlərinə düşəcək. Süni intellekt işçilərin üzərinə düşən öhdəliklərin bir hissəsini götürəcək və beləliklə insanların əlavə işdən azad olunmasına kömək edəcək. Süni intellektin tətbiqi ilə insanlar daha çox vaxt qazanacaq və insanlıqdan zövq alacaqlar. Bu,  bəşəriyyətə daha xoşbəxt olmağa və insanın varlığından həzz almağa icazə verərdi. C. Ma qeyd edib ki, süni intellektin fəlakətə yol açacağına inanmır və insanlar heç vaxt maşınlar tərəfindən idarə olunmayacaq.

İstinadlar;

https://realpress.az/?smode=content&item=Suni-intellekt-haqqinda-ne-bilirik-

https://data.edu.az/az/data-bloq/suni/

https://realpress.az/?smode=content&item=Suni-intellekt-haqqinda-ne-bilirik-

Niftaliyev Eşqin

Robototexnika hal-hazırda çox sürətlə inkişaf edir. Robototexnika sahəsində kiber
hücumlara qarşı qorunmaq üçün kibertəhlükəsizlik çox vacibdir. Kompüterlərin sındırılması adətən informasiya oğurlanması ilə nəticələnir. Lakin, əgər robotlar ələ keçirilərsə, bu daha çox zərərə səbəb ola bilər. Bunun qarşısını almaq üçün kibertəhlükəsizlik gücləndirilməli və inkişaf etdirilməlidir.

Kibertəhlükəsizlik və Robototexnika.

Kibertəhlükəsizlik elektron məlumatlardan cinayət xarakterli və ya icazəsiz istifadədən qorunmaq üçündür. Bu sahə kompüterləri, proqramları və məlumatları kiber hücumlardan qorumaq üçün istifadə olunur. Bir çox firmalar, böyük şirkətlər, hökümətlər çoxlu miqdarda şəxsi məlumatlar toplayır, emal edir, qəbul edir və ötürür. Bu cür informasiyaların qorunması üçün isə kibertəhlükəsizliyə ehtiyac duyulur.

Əgər hansısa firma bu sahədən istifadə etməzsə onların kompüterləri və serverləri kiber
hücumlara məruz qalar və serverlərdəki məlumatlar çox asanlıqla oğurlanar. Oğurlanan
məlumatlar həm firmalara, həm də məlumatları oğurlanmış insanlara zərər vermək üçün istifadə edilə bilər. Kompüterlərin, Texnologiyanın günbəgün inkişaf etməsi bu sahəyə olan ehtiyacı daha da artırır. Texnologiya nə qədər güclənir və mürəkkəbləşirsə o daha güclü
kibertəhlükəsizliyə ehtiyac duyur.

Kibertəhlükəsizlik demək olar ki, texnologiyanın bütün sahələrində istifadə olunur. Bunlara kompüterlərdən əlavə olaraq, son zamanlarda geniş yayılmış dronları və robotları da misal göstərmək olar. Bu məqalədə biz kibertəhlükəsizliyin çox mühüm olduğu robotlar üçün kibertəhlükəsizlikdən danışacağıq. İlk robotların yaranması 20-ci əsrə təsadüf edir. Robotları inkişafına görə nəsillərə bölmək olar. Belə ki, ilk nəsil robotlar sensorları olmayan və ya proqramlaşdırılmayan elektromexaniki cihazlar idi. Yalnız insanlar tərəfindən idarə olunurdu. 2-cinəsilə aid robotlarda sensorlardan və proqramlaşdırmadan istifadə olundu. Bu robotlar artıq ətrafı müşahidə edə və nəticələr çıxara bilirdi. 3-cü nəsil robotlar 2-ciyə bənzəyirdi, lakin yeni xüsusiyyətlər əlavə olunmuşdu. 4-cü nəsil robotlar indiki zamanımızda olan robotlardır, hansı ki, bu robotların üzərində yenilikler aparılır və onlar hələ də inkişaf etməkdədir.

Robotların öyrənilməsi və inkişaf etdirilməsi robototexnika sahəsinde öz əksini tapır. Müasir robotlar quruda, okeanlarda, kosmosda və s. kimi bir çox yerlərdə istifadə edilir. Robototexnikanın ən mühüm vəzifəsi isə robotların kosmosda hərəkəti, tədqiqatlar və təhlillər apara bilməsi və bizə məlumat ötürə bilməsidir.Robotlar idarə olunmasına görə avtonom və insanlar tərəfindən idarəolunan olaraq iki yerə bölünür.

Avtonom robotlar özləri ətrafdakı hadisələri təhlil edir və problemləri özləri həll edir. Avtonom robotlar bir neçə xüsusiyyətə malik olmalıdır. Bunlardan birincisi robotun ətrafını hiss edə bilməsidir. Bunun üçün müxtəlif cür sensorlardan istifadə olunur. Bunlara işıq, toxunma, təzyiq və s. kimi sensorları misal göstərmək olar. Digər xüsusiyyəti isə hərəkət edə bilməsidir. Bunun üçün isə ya hərəkət edə bilən ayaqlardan ya da təkərlərdən istifadə olunur. Əlavə olaraq robotların hərəkət edə bilməsi, işləməsi üçün enerjiyə ehtiyacı vardır. Enerjiyə olan tələbatı ödəmək üçün günəş batareyalarından, batareyalardan və ya elektrikdən ala bilər. Son zamanlar robotlara insanlara çox bənzəmələrinə görə Android adı verilir. Robototexnikada həmçinin süni intelekt də mühüm rol oynayır. Isaak Asimov süni intelekt üçün Robototexnikanın üç qanununu təklif etmişdir:

• Robotlar heç vaxt insanlara zərər verməməlidir;
• Robotlar birinci qaydanı pozmadan insanların göstərişlərinə əməl etməlidir;
• Robotlar heç bir qaydanı pozmadan özlərini qorumalıdırlar.

Robototexnikada kibertəhlükəsizliyin vacibliyi.

Yaşadığımız dünyada hər şey çox sürətlə inkişaf edir, həmçinin robotlar da. Robotlar əvvəllər yalnız istehsalatda mövcud idilərsə, indi artıq çətin işləri də görməyə qadirdirlər. Robotlar inkişaf etdikcə onlarla bağlı kiber təhlükələr də artır. Kiber hücum nəticəsində ələ keçirilmiş robot başqa insanlara zərər vermək və ya nasazlıqlar törətmək üçün istifadə oluna bilər. Robototexnikada xüsusi məxfilik tələb edən bir çox sahələr vardır:

Müdafiə.

Ordu üçün yaradılan pilotsuz uçus aparatları, idarə etmə pultu vasitəsilə idarə olunan silahlar və buna bənzər bir çox robotların rabitə sistemləri xüsusilə şifrələnməlidir, lakin bəzi hallarda bu edilmir. Belə olan halda hakerlər və ya bəzi qurumlar robotu ələ keçirə, onu çoxlu insan olan ərazilərə və ya hökümət binalarına vura bilərlər.

Məişət robotları.

İndiki zamanda demək olar, bir çox insanın evində robotlar var. Hansı ki, bəziləri insanlara kömək məqsədilə informasiyalar toplaya və onları özündə saxlaya bilir. Bu cür robotların məlumat bazası xüsusilə qorunmalıdır.

Tibb robotları.

Tibb robotları bəzən identifikasiya (tanıma, eyniləşdirmə) sistemi ilə təchiz olunmur və kiber hücumlar vasitəsilə onları ələ keçirmək asan olur. Tibb robotlarının ələ keçirilməsinin nəticələri dəhşətli ola bilər.

Fəlakət robotları.

Bu robotlar fəlakət baş vermiş ərazilərdə insanlara kömək vasitəsilə
yaradılmışdır. Onlar keçilməsi çətin olan yerlərdən rahatlıqla istifadə edə, bəzi şeyləri parçalaya, bərpa edə və s. kimi işlər görə bilirlər. Bu cür işlər yerinə yetirə bilməsi onu hakerlər tərəfindən ələ keçirildiyi təqdirdə çox təhlükəli silaha çevirə bilər, əsasən də nüvə stansiyalarında istifadə edilən robotları.

Robototexnikada qarşılaşılan bəzi kibertəhlükəsizlik halları.

Robototexnika sahəsi gündəlik olaraq kibertəhlükəsizlik problemləri ilə üzləşir. Sorğuya əsasən son zamanlar 70000- nə yaxın simsiz cihaz sındırılıb.

Robototexnikanın ən sürətli inkişaf etdiyi sahələrdən biri də avtomobillərdir. Son
zamanlarda Google, Audi, Hyundai, Mercedes, Toyota və s. kimi firmalar öz-özünə hərəkət edə bilən, toqquşmanı əvvəlcədən xəbərdar edə və qarşısını ala bilən avtomobillər istehsal edir. Tərs mühəndislik alətlərindən istifadə edilərək bu cür avtomobillərdə bir neçə kiber hücumlar üçün açıqlar müəyyən edilmişdir. Hakerlər şəbəkəyə girişi təmin edərsə, maşının sürətini istədiyi kimi dəyişə, tormozları deaktiv edə və ya maşının sisteminə zərərli proqram yükləyə bilərlər.

2011-ci il 4 dekabrda Lockheed Martin RQ 170 adlı ABŞ-a məxsus məxfi dron İran tərəfindən ələ keçirildi. Ehtimal olunur ki, dronun GPS-i pozuldu və manipulyasiya olundu. Başqa bir ehtimal isə odur ki, İranın elektron müharibə mütəxəssisləri onun əlaqə vasitələrini kəsiblər. Dronun sisteminin sındırılmasının səbəbi şifrələnmiş siqnalların sızması olmuşdur.

Tibbi robot.

Raven 2 inkişaf etmiş teleportlu robotdur. O bir çox cərrahi əməliyyatlar
aparmağa qadirdir. Bu cür robotlar əsasən simsiz və peyk şəbəkələrinə qoşulurlar. Washington Settle universitetindən bir qrup tədqiqatçı bir qədər araşdırmadan sonra bu robotun boşluqlarını aşkar etməyə müvəffəq oldu. Robot Linux kimi açıq proqram təminatına əsaslanırdı. Komanda üç növ hücumu uğurla həyata keçirə bilmişdi. Qrup ilk hücumda operator tərəfindən robota göndərilən əmrləri dəyişdirə bildi. Bu zaman əmrlər silinə, gecikdirilə və sırası dəyişdirilə bilərdi. İkinci hücumda siqnalların intensivliyi dəyişdirildi. Son hücum isə hakerin robotun nəzarətini tamamilə ələ keçirməsini təmin etdi.

Robotların üzləşə biləcəyi hücum növləri:
Modifikasiya niyyətli hücumlar:

Bu hücumlar nəzarətçinin idarə etdiyi robota qəsdən təsir etmək üçün edilir. Paketlər hələ keçid rejimində olarkən onun məzmununun və ya təyinat nöqtəsinin dəyişdirilməsi bunlara daxildir.

Manipulyasiya niyyətli hücumlar:

Təcavüzkar robotlardan nəzarətçiyə ötürülən mesajı
yenidən qurur. Robotların əksəriyyəti rabitə şəbəkələri tərəfindən idarə olunduğundan
manipulyasiya hücumlarına qarşı çox həssasdırlar.

Qaçırma niyyətli hücumlar: Hakerin iki son nöqte arasındakı əlaqəni ələ keçirdiyi
hücumdur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz Raven 2-nin sındırılması buna misaldır. Bu hücumlar iki növ təcavüzkar tərəfindən yerinə yetirilə bilər:

Şəbəkə müşahidəçisi – məlumatı dinləmək, gözətləmək niyyətində olan;

Şəbəkə vasitəçisi – nəzarətçi ilə robot arasında mövqe tutub əlaqəyə mane olan.

Robotlarda kibertəhlükəsizlik hallarının azaldılması üçün bəzi strategiyalar.
Robotlarda hücumların təyin edilməsi və təhlükəsizlik üçün müəyyən üsullar tətbiq olunur:

Rabitə sağlamlığı.

Rabitə kanalları əmrlərin nəzarətçidən robota və robotdan nəzarətçiyə ötürülməsini təmin edir. Məlumatın ötürülməsi üçün kanalların təhlükəsizliyi təmin edilməlidir.

Robot əməliyyat sistemlərində məlumatların paylanması xidməti.

Robot əməliyyat sistemlərində bəzən mesajlar şifrələnmədən göndərilə bilir. İdentifikasiya, girişə nəzarət sistemləri quraşdırılmalıdır.

Bulud yaddaşın qorunması.

Bulud yaddaşına və bulud infraktrusturunun internet
texnologiyalarına əsaslanır. Məlumat sensorlar vasitəsilə toplanır, emal olunur və digər robotlarla paylaşılır.

Əlaqə avtobusları (vasitələri).

Əlaqə avtobusları təhlükəsiz rabitəni təmin edə bilər. OnlarEthernete əsaslanır və TCP/IP/UDP-nin xüsusiyyətlərindən istifadə oluna bilir.

İstinadlar:

https://link.springer.com/article/10.1007/s10207-021-00545-8

https://www.researchgate.net/publication/319354229_Cyber_Security_Risks_in_Robotics

https://www.theglobaltreasurer.com/2017/05/23/robotics-and-ai-the-future-of-cyber-
security/

Tərlan MƏMMƏDOV