Blog

Robototexnika robotların öyrənilməsi, robotlar isə müəyyən vəzifələri yerinə yetirən
elektromexaniki maşınlardır. Robotların bir çoxu vəzifələrini yerinə yetirən zaman insan əməyinə
ehtiyac duyduğu halda bəziləri tapşırığı özləri yerinə yetirə bilirlər. Məhz bu tip robotlar Avtonom
robotlar adlanır.

Avtonom robotlar nədir ?

Nəzəri olaraq, Avtonom robotlar kiçik tapşırıqları yerinə yetirmək üçün proqramlaşdırılmış, insanın xaricdən təsiri olmadan və ya insanla qarşılıqlı əlaqəsi olmayan cihazlardır. Onlar robot proseslərinin avtomatlaşdırılmasından süni intellektə malik uçan nəqliyyat vasitələrinə qədər ölçü, funksionallıq, hərəkətlilik, çeviklik, zəka və qiymət baxımından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Avtonom robotlar ətrafdakıları tanıyıb öyrənə və müstəqil qərarlar qəbul edə bilirlər. Başqa sözlə, onlar olduqca unikaldırlar, çünki ətrafdakı dünyanı dərk etmək üçün sensorlardan istifadə edirlər və sonra öz məlumatlarına və tapşırıqlarına əsaslanaraq optimal növbəti addımı atmaq üçün qərar qəbuletmə strukturlarından istifadə edirlər. Avronom robotlara nümunə: Təmizləmə robotları (məsələn, Roomba), Ağac Budama Robotları , Avtonom dronlar, Tibbi köməkçi robotlar və s.

Yerinə yetirdikləri vəzifəyə görə Avtonom robotların növləri:

1. Əməkdaşlıq Robotları

Ən geniş yayılmış avtonom mobil robotlardan (AMR) biri Əməkdaşlıq Robotlarıdır. Bunlara nümunə olaraq Fetch Robotics , Otto Motors və GreyOrange şirkətlərinin istehsal etdiyi robotları göstərə bilərik. Bu proqramlaşdırıla bilən robotlar yerləşdirmə, toplama, sayma, doldurma və çeşidləmə proqramlarında işləmək üçün qurulub.

Şəkil 1. GreyOrange anbar robotu

Avtonom İnventar Robotları

Şəkil 2. Fetch Robotics şirkətinin istehsal etdiyi çatdırılma robotu

Bu tip proqramlaşdırıla bilən robotlar bir inventar seçir və işçi bir yerdə qaldığı halda digər işçiyə məhsul rəfləri gətirir.

3. Avtomatik idarə olunan nəqliyyat vasitələri
   Bunlara, ən çox yayılmış Forkliftləri misal göstərə bilərik. Öz özünü idarə edən Forkliftlərin əsas istehsalçısı Linde Material Handling şirkətidir. Onlar yükdaşıma prosesləri zamanı əlavə dəyər tələb edən, təkrarlanan və daha uzun məsafələri əhatə edən əməliyyatlar üçün çox uyğundur. Linde-nin avtomatlaşdırılmış forkliftlərində naviqasiya lazeri, ön və arxa skanerlər, 3D kamera və insan işçilərin yaxınlığındakı anbar ətrafında təhlükəsiz hərəkət etməyə imkan verən vizual və akustik xəbərdarlıq göstəriciləri var.

Şəkil 3. Qrup şəklində idarə olunan avtonom forklift

Avtomatik idarə olunan nəqliyyat vasitələrinin əsas çatışmazlığı onların işləmə sürətidir. Çoxsaylı təhlükəsizlik xüsusiyyətlərinə görə, onlar orta hesabla 2 km/saat sürətlə hərəkət edir, orta operator isə uzun qaçışlar zamanı 15 km/saat sürətlə hərəkət edir.

Üsünlükləri :
1.Yüksək avtonomluğa malikdirlər.
Avtonom mobil robotların ən böyük üstünlüklərindən biri onun avtonom olmasıdır, yəni o, olduğu mühiti təkbaşına skan edib, maneələri aşkar edə bilir. Məsələn, tam bir trayektoriya əvəzinə robota başlanğıc və son nöqtə verilir, bunun üzərində robot öz yolunu yaradır, skan edir və yoluna çıxan hər şeydən qaçır.
2.Çevikliyi
AMR-nin A nöqtəsindən B nöqtəsinə gedərkən xüsusi marşrutu izləməsinə ehtiyac yoxdur. Maqnit lenti və ya naqili izləyən avtonom nəqliyyat vasitələrdən fərqli olaraq, AMR-lər öz marşrutlarını yaradır və maneələrdən qaçırlar. Bu, AMR-lərə yeni tapşırıqlar verilməsi baxımından daha çevik olması deməkdir. Onlar dah asanlıqla yeni marşrutlar və ya yeni vəzifələr üçün yenidən proqramlaşdırıla bilər.

3. Müxtəlif tutacaqlar və ətrafların quraşdırıla bilməsi
   Robota qaldırıcılar, konveyerlər, tutucular, qarmaqlar və ya birgə robot kimi müxtəlif üst modullar quraşdırıla bilər. Bu da robotun müxtəlif vəzifələri yerinə yetirə bilməsində səmərəli rol oynayır.

Çatışmamazlıqları :
1.Yük tutumunun az olması
AMR-lərin əsas çatışmazlıqlarından biri onların yük tutumunun məhdudlaşdırılmasıdır. Mobil robotlar 1 tona qədər yük qaldıra bilirlər.
2.Təhlükəsizlik riskləri yarada bilər
AMR-dən istifadə zamanı bir sıra təhlükəsizlik problemləri yarana bilər. Məsələn, onlar həddən artıq yüklənməməlidirlər, xüsusən də yük böyükdürsə. Təcili əyləc zamanı yük düşə və işçinin xəsarət almasına səbəb ola bilər.
3.AMR-lərin olduğu mühitə qoyulan tələblərin çox olması
AMR-lərin işçi sahəsinə qoyulan bir sıra tələblər: döşəmələr çox qeyri-bərabər olmamalıdır və bir səthdən, hündürlükdən və s. digərinə hər keçid nəzərə alınmalıdır . Ətraf mühit çox tozludursa və ya çox buxar varsa, AMR düzgün hərəkət edə bilməyəcək, çünki onun sensorları narahat olacaq. Həmçinin tunellərdə çox dar yollar və dönüşlər də AMR-lərin istifadəsini çətinləşdirəcək.

Xülasə.
Məqalədə günümüzdə bir çox sahələrdə tətbiq olunan avtonom mobil robotlara, onların digər robotlardan fərqləndiyi xüsusiyyətlərinə, müsbət və mənfi cəhətlərinə, tətbiq sahələrinə nəzər salınmışdır. Avtonom robotların anbarlarda, logistika və s. sahələrdə tətbiq olunması insan əməyinin azalmasına, daha az vaxt ərzində daha çox tapşırığı yerinə yetirilməsinə şərait yaratdı.

Ədəbiyyat və İstinadlar.

1. https://www.supplychaindive.com/news/4-types-of-autonomous-mobile-robots-andtheir-warehouse-use-cases/529548/
2. https://hy-tek.com/blog/types-of-autonomous-robots/
3. https://www.howtorobot.com/expert-insight/autonomous-mobile-robots-internallogistics-pros-and-cons
4. https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&url=https://www2.deloitte.co
   m/content/dam/Deloitte/us/Documents/manufacturing/us-supply-chain-of-theautonomous-robots.pdf&ved=2ahUKEwi7-
   _jH8N72AhWKz4sKHWwsBvsQFnoECAQQBg&usg=AOvVaw2tv48lZKNIYuMgJ
   AEARmbP (pdf)\

Elcan Mustafazadə

Cyborg (kiborq ) nədir?

Kiborq (ingiliscə: Cyborg = “kibernetik orqanizm”) bioloji və süni (məsələn, elektron, mexaniki və ya robotik) hissələri olan varlıqlara verilən addır. Kibernetik orqanizm termininin abreviaturasıdır. 1960-cı ildə Amerika alimləri Manfred Clynes və Nathan S. Kline tərəfindən irəli sürülən bu termin ikilinin kosmosda özünü təşkil edən insan-maşın sistemlərinin üstünlüklərini təsvir etdiyi məqalədə istifadə edilmişdir.

Adi tərifə görə, kiborq üzvi və mexaniki bədən hissələrini birləşdirir. Ancaq bəzi elm adamları bu anlayışı genişləndirirlər. Bunlara koxlear implantları, kardiostimulyatorları və ya hətta kontakt linzaları olan insanlar daxildir.

Kiborqların formalaşması mərhələləri

Kiborqlar haqqında kitabları olan yazar Chris Hables Grey, siborg termini ilə bağlı aşağıdakı açıqlamaları verir:

Cyborg texnologiyaları: Onlar bərpaedici ola bilər, çünki itirilmiş orqan və əzaları əvəz edir, yəni itirilmiş funksiyaları bərpa edir. Onlar normallaşdırıcı ola bilər, çünki onlar müəyyən canlıları normal vəziyyətinə qaytarır. Kiborqlar gələcəkdə insanların kosmosda sağ qalmaq üçün keçməli olduğu dəyişikliklərə kömək etməklə insan irqini yenidən qura bilər. Tibbdə texnoloji yeniliklər artdıqca, bədənimizi maşınların köməyi ilə hər zamankindən daha təkmilləşdirmək daha adi hala çevriləcək. Gələcəkdə, insan tamamilə sağlam olsa belə, insanların çoxunun daha sürətli və daha güclü olduğu bir dünyada, onlar kiborq formasiyalarına müraciət edə bilərlər. Bu məqamda bizi nəyin insan etdiyi və kiborqların əmələ gəlməsinin sərhədlərinin harada olduğu ilə bağlı etik və fəlsəfi suallar yaranır.

İlk Cyborg İnsan Neil Harbisson

Rəng korluğu olan Neil Harbisson bu problemi həll etmək üçün kəlləsinə antena yerləşdirərək dünyada hökumət tərəfindən tanınan ilk kiborq oldu. Eyeborg antenası baş dərisinə bərkidilmiş və USB portu olan çipdən ibarətdir. Elm adamları ilə illərlə inkişaf etdirdikdən sonra cihaz Neil Harbisson üçün hazır idi. Eyeborg beyinə rənglər haqqında bildirişlər göndərməklə yanaşı, zənglərin, videoların, şəkillərin və musiqilərin qəbulunda da rol oynayır.

Claudia Mitchell

Mitchell bionik qolu olan ilk qadındır və sadalanan halların əksəriyyətində olduğu kimi, onun kiborq həyatına çevrilməsi də qəza nəticəsində baş verib. Dörd il Dəniz Piyadaları Korpusunda çalışsa da, qolunu hərbi xidmət zamanı yox, motosiklet sol qolunu tamamilə itirib qəzasında itirdi. O, bir neçə qəzetə bionik qolunu almadan əvvəl iki ayağı və bir əli ilə banan qabığını soyduğunu söylədi. Robot üzv, Cessi Sullivanda olduğu kimi Çikaqo Reabilitasiya İnstitutundan gəlir və 3 milyon dollara hazırlanıb. O, ilk dəfə bir əli ilə bananın qabığını soyanda ağlamışdı.

Cyborg insandır, yoxsa maşın?

Texnologiyalar hər gün daha da inkişaf edir. İnsanlar gündəlik həyatında texnologiyadan asılıdır. Kiborqlar iyirmi birinci əsrdə çox yaygındır. Bəzi suallar kiborq insan yoxsa maşındır. Bu mövzuda araşdırmalar apararaq kiborq insan deyil. Cyborg, fiziki qabiliyyətlər üçün bədənə daxil edilmiş mexaniki elementlərdir. Məsələn, insanlar əlillərin yenidən insan kimi fəaliyyət göstərməsinə kömək etmək üçün kiborqdan istifadə edirlər. Bu, bədəninin əhəmiyyətli bir hissəsini mexaniki robot hissələri ilə əvəz edən bir insana aiddir. O, sosial reallığın və fantastikanın məxluqudur. Cyborg insanın nəfəs almasına, qan pompalamasına və işləməsinə kömək edir. Kiborgla robot arasındakı əsas fərq həyatın mövcudluğudur. Robot əsasən çox inkişaf etmiş bir maşındır. Çox vaxt avtomatlaşdırılmışdır və insanlarla çox az qarşılıqlı əlaqə tələb edir. Müqayisə üçün kiborqlar canlı orqanizm və maşının birləşməsidir. Ciborqu robotdan ayıran canlı komponentdir. Bu o deməkdir ki, robot yoxdursa kiborq yaşayır. Bəzi robotlar canlıların müəyyən aspektlərini simulyasiya edə bilsələr də, o, heç vaxt canlı deyil. Bir robot yalnız kiborq, xüsusən də insan kiborqları öz fəaliyyətlərində sərbəst iradə nümayiş etdirərkən proqramlaşdırılmış şeyi edə bilir.

Cyborg və Bionik sistem

Cyborg və bionik sistemlər (CBS) bəzi süni komponentləri və ya bio-hibrid aktuatorlar və sensorlar kimi texnologiyanı birləşdirən orqanik və biomexatronik bədən hissələrinin hibrid birləşməsinə aiddir. Orqanizmi orijinal bioloji xüsusiyyətlərindən kənarda bərpa etmək və ya gücləndirmək məqsədi daşıyır. Orqanizm təkcə insanları deyil, həm də heyvanları və hər hansı digər canlıları nəzərdə tutur. Tipik bir nümunədə, süni ürək stimulyatoru və ya implantasiya edilə bilən kardioverter-defibrilatoru olan bir insan CBS-dən biri hesab olunur. Belə cihaz bədəndəki gərginlik potensialını ölçdüyündən, siqnalın işlənməsini həyata keçirdiyindən və insanı sağ saxlamaq üçün əks əlaqə mexanizmindən istifadə edərək elektrik stimulları ötürdüyündən.

CBS geniş şəkildə tətbiq edilmişdir:

1. karbon nanoborucuqları və/yaxud göbələk hüceyrələri ilə strukturlaşdırılmış bəzi toxumaları təmin etməklə toxuma mühəndisliyi,
2. süni ətraflar və birbaşa beyin implantları kimi fərdi reabilitasiya müalicəsi,
3. neyro-nəzarət,
4. daha böyük rabitə və nəzarət şəbəkələri. Bionik texnologiya və nanotexnologiyanın sürətli inkişafı ilə bir çox tədqiqatçılar CBS-nin insana xəstəlik, sürət, güc və zəka kimi bir çox məhdudiyyətləri dəf etməyə kömək edə biləcəyini düşünürlər.

 Məqsədlərə və tətbiqlərə nail olmaq üçün bizə orqanizmin mexanizmi, bioloji uyğun materiallar, məlumatların qavranılması və birləşmə, implantların idarə edilməsi haqqında aydın anlayış lazımdır. Buna görə də, hüceyrə biologiyası, bərpa və regenerasiya təbabəti, bionik mexanika, robototexnika, nanotexnologiya, materialşünaslıq, biomexaniki interfeys texnologiyası və s. kimi multidisiplinar nəzəriyyə və texnologiya stimullaşdırılıb və inteqrasiya olunub.

İnsanı kiborq edən nədir?

Bir tərif kiborqu bədəninə texnologiya implantasiya etmiş biri kimi təsvir edir – cərrahi müdaxilə olmadan çıxarıla bilməyən implant. Başqa, daha az sərt tərif kiborqu texnologiya vasitəsilə bacarıq və hisslərini genişləndirən biri kimi təsvir edir.

 Istinadlar

1. https://tr.wikipedia.org/wiki/Siborg
2. https://teknoloji.org/cyborg-nedir-siz-de-bir-cyborg-olabilirsiniz/
3. https://www.cram.com/essay/Is-Cyborg-A-Human-Or-AMachine/PKMVDT7LJX5W#google_vignette  
4. https://www.ieee-ras.org/cyborg-bionic-system  

Lala Bayramova

Gündəlik həyatımızda – məktəbdə, işdə, evdə bizi çoxlu sayda texniki qurğular əhatə edir: televizor,
paltaryuyan maşın, mobil telefon, kompüter avadanlığı və daha çox. Ancaq təxminən 30-40 il əvvəl insanlar
televizorsuz işləyirdilər və yalnız məktublar və teleqramlar məlumat ötürmək üçün yeganə yol idi. Elm ildən-ilə inkişaf edir, araşdırmalar yerində dayanmır. Getdikcə daha çox yeni texnologiyalar icad edilir.
Bu gün robotlar müxtəlif sahələrdə həyatımıza daxil olub. Onlar kosmosa uçur, başqa planetləri
araşdırırlar; hərbi məqsədlər üçün yardım – bombaların minalardan təmizlənməsində və havadan vəziyyətin kəşfiyyatında iştirak edirlər. Sənayedə bir çox sahələr artıq robotlarsız ağlasığmazdır: onlar maşın yığır, yeni dərmanların tapılmasına kömək edirlər.
Robotlar və robot texnika haqqında məlumatların toplanması sizə üfüqlərinizi genişləndirməyə, müxtəlif
modifikasiyalı robotların yığılması üzrə bacarıq və praktiki vərdişlərə yiyələnməyə imkan verəcək və texniki
özünütəhsil imkanı verəcək. Məqsəd robototexnikanın sadəcə bir oyun deyil, gələcəkdə peşəyə çevrilə biləcək
ciddi bir məşğuliyyət ola biləcəyini sübut etməkdir. Həm də – uşaqların elmi-texniki yaradıcılığa,
texnologiyaya, yüksək texnologiyalara marağını cəlb etməkdir.

1920-ci ildə “robot” sözünü ilk dəfə çex yazıçısı Karel Çapek və onun qardaşı Yozef icad edib və ilk dəfə
Capekin “R.U.R.” pyesində işlədilib (“Rossumun Universal Robots”). O, pyesində fabrikdə robotların özləri
tərəfindən yığılması prosesini təsvir edirdi. Çex dilində “robota” ağır iş, cəzalı qulluq deməkdir.
Tamaşanın qəhrəmanı mühəndis Ross insanın bütün işlərini yerinə yetirə bilən mürəkkəb maşın ixtira
etməyi bacarıb. Müəllif bu insanabənzər maşını “robot” adlandırıb. Robotlar insanla tam xarici oxşarlığa malik idi və istənilən işi yerinə yetirə bilirdi. Onlara tələbat o qədər böyük idi ki, zavod tezliklə onların kütləvi istehsalına keçdi. Robotların sahibləri onları fabrik və fabriklərdə canlı insanlarla əvəz etməyə başladılar. Lakin bir gün robotlar insanlara hücum edərək hamısını öldürdülər. Yer üzündə insanlar yox oldu və onların yerini ağıllı avtomatlar aldı…
Robotlar haqqında ilk tamaşanın belə sonluğu ilk tamaşaçıların ruhunda dərin iz buraxdı və uzun
onilliklər ərzində cəmiyyətin onlara qarşı mənfi münasibətini formalaşdırdı. Bununla belə, texnologiya inkişaf etməyə davam etdi və insanlar emosiyalarından asılı olmayaraq robotlar yaratmağa davam etdilər.
Robotlar insanların mexaniki köməkçiləridir, onlara daxil edilmiş proqrama uyğun olaraq əməliyyatları
yerinə yetirməyə və ətraf mühitə cavab verməyə qadirdirlər.
Bir çox fərziyyələrdən sual yaranır – ilk robot nə vaxt icad edilib?
Belə çıxır ki, robotların yaradılması haqqında ilk fikirlər bizim eramızdan əvvəl yaranıb: 3-cü minilliyin
ortalarında misirlilər “təfəkkür maşınları” ixtira ediblər – kahinlər proqnoz vermək və məsləhət vermək üçün heykəllərin içərisində gizləniblər. 19-cu əsrin 50-ci illərində, təxminən 1495-ci ildə Leonardo da Vinçi
tərəfindən hazırlanmış insanabənzər robotun rəsmləri tapıldı. Rəsmdə otura bilən, qollarını açan, başını hərəkət etdirən, çənələrini açıb bağlaya bilən mexaniki cəngavər ətraflı şəkildə göstərildi. Onun planlarına görə, əllərin işi sinədə olan mexaniki proqramlaşdırıla bilən cihaz tərəfindən idarə edilməli, ayaqlara birləşdirilmiş kabeli hərəkətə gətirən tutacaqdan istifadə edilərək idarə edilməli idi. Sənaye robotları meydana çıxmazdan əvvəl robotların insanlara bənzəməsi lazım olduğuna inanılırdı.

Fransız mexaniki və ixtiraçısı Jak de Vaukanson 1738-ci ildə yeriyə, qanadlarını
hərəkət etdirə, şırıldaya, su içə və taxıl dərə bilən həqiqi tüklərlə örtülmüş mexaniki ördək
yaratdı..  İsveçrəli saat ustası Pierre-Jacques Droz 1770-ci ildə Scribe maşınını yaratdı. Bu,
masa arxasında oturan, hərfləri, sözləri səliqəli əl yazısı ilə yazan, hətta it çəkə bilən bir
qızdır. Eyni zamanda yavaşca başını buladı və əlinin hərəkəti ilə zamanında göz
qapaqlarını aşağı saldı.

Rus mexanikləri də kənarda durmadılar. İvan Petroviç Kulibin 1769-cu ildə üç il
ərzində bir yumurta fiqurunu – universal saat qurdu. Saat teatrlaşdırılmış tamaşa göstərdi,
musiqi çaldı.
İlk robotlardan biri 1925-ci ildə amerikalı mühəndis Uensli tərəfindən yaradılmışdır. Müəllif ona cənab
Televox adını verib. Uenslidən bu qəribə adın haradan gəldiyini soruşduqda o, belə cavab verdi: “Tele”
sözünün birinci yarısı yunancadır və “uzaq”, ikincisi-“vox”-latın və “səs” deməkdir. Adımla robotumun insan 2 səsi ilə verilən əmrlərə cavab vermə qabiliyyətini vurğulamaq istədim”. Zahirən, cənab Televox o qədər də
cəlbedici deyildi: göz və ağız yerinə bir növ düzbucaqlı olan kvadrat baş, burun yerinə qadın saç sancağı,
içərisində məftil və mexanizmlərin mürəkkəb bir-birinə qarışdığı açıq taxta gövdə və nəhayət, gülünc qollar və ayaqlar. Televox fit səslərinin köməyi ilə insan tərəfindən verilən bir neçə müxtəlif əmrləri eşitmək və yerinə yetirmək qabiliyyətinə malik idi. Uensli fərqli sayda təkrar fit çalmaqla robotu pəncərələri açmağa, qapını bağlamağa, ventilyatoru və tozsoranı işə salmağa və otaqda işığı yandırmağa məcbur edə bilərdi. Televox təkcə eşidən və danışan robot deyildi. Ev işçisini əvəz edərək bəzi ev işlərini görə bilərdi. Fısıltıların köməyi ilə siz müvafiq əmr verə bilərsiniz və mexaniki qulluqçu axşam yeməyini qızdıracaq. O bunu necə edəcək? Çox sadə. Evdən çıxarkən, sahibə yemək olan qazan və tavaları elektrik sobasına qoymalıdır. Televox daha sonra elektrik şəbəkəsindəki sobanı müstəqil olaraq yandıracaq.

Tezliklə cənab Televoxun qardaşları oldu. Bunlardan birincisi 1928-ci ildə ingilis mühəndisi Riçards
tərəfindən qurulan robot Erik idi. Bu robot 1928-ci il sentyabrın 15-də Londonda Mühəndislər Cəmiyyətinin
illik sərgisinin açılışında ictimaiyyət qarşısında çıxış etdi. O, ötən ilin yekunlarına dair çıxış edib. Erik
İngiltərənin bir çox başqa şəhərlərində nümayiş etdirildi.
Sənaye robotları ilk icad edilmişdir. 1980-ci ildə SSRİ Robototexnika və Texniki Kibernetika Mərkəzi
Tədqiqat və İnkişaf İnstitutunu (TsNII RTK) yaratdı və mövqeyə nəzarət edən ilk pnevmatik sənaye robotu
MP-8 ixtira etdi.

Robot texnikasının başlanğıcında istedadlı insanlar dayanırdı. Slavyanşünaslıq professorunun oğlu,
Rusiya əsilli Norbert Viner 18 yaşında Harvard Universitetində fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır!
Norbert Vinerin “Mən riyaziyyatçıyam” kitabının ortaya çıxması bütün dünyanı güclü partlayış kimi
sarsıtdı. Məhz o, yeni bir elmin – KİBERNETİKANIN doğulduğunu elan etdi. Wiener generalist idi.
Robot sözü həyatımıza möhkəm daxil olub. Azyaşlı uşaqlar üçün təkcə oğlanların deyil, qızların da
zövqlə oynadıqları çoxlu robot oyuncaqlar yaradılmışdır. Elektronikanın sərgüzəştlərindən bəhs edən filmə kim baxmayıb! Birdən çox uşaq nəsli bu filmin qəhrəmanlarının gülməli macəralarından xəbərdar olaraq böyüyüb və indi televizorları yandırmaqla çoxları maraqlı filmə baxa biləcəklər.
“Robotexnika” termini nə deməkdir? – Robototexnika (robot və texnologiyadan; ingilis robot texnikası) avtomatlaşdırılmış texniki sistemləri inkişaf etdirən elmdir. Robototexnikanın öz qanunları var. Onlar amerikalı fantastika yazıçısı İsaak Asimov tərəfindən icad edilmişdir.
Robot texnikasının əsas qanunları:

Robot insana zərər verə bilməz.

Robot insan əmrlərinə tabe olmalıdır.

Robot öz təhlükəsizliyinin qayğısına qalmalıdır.

Müasir robot texnikası kompüter texnologiyasına əsaslanır. Sənaye robotları bu gün mövcud olan bütün cihazların 80%-dən çoxunu təşkil edir. Onlar bir çox fabriklərdə bir insanı demək olar ki, tamamilə əvəz edə bilirlər: mexaniki “işçilər” səhv etmirlər, yorulmurlar, onlara əmək haqqı vermək lazım deyil. 1966-cı ildə Shakey robotu meydana çıxdı – öz hərəkətləri haqqında düşünməyə qadir olan ilk universal mobil robot. Dante II robotu olmasaydı, insan heç vaxt aktiv vulkanın kraterinə baxmazdı.  Sojourner robotu olmasaydı, Mars haqqında məlumatımız daha məhdud olardı. Bu qurğu 1997-ci ildə planetin səthinə endi və çoxlu sayda
fotoşəkilləri Yerə ötürdü. Ev robotları ekstremal şəraitə uyğunlaşdırılmayıb. Onların vəzifəsigündəlik həyatda bir insana kömək etmək və onu əyləndirməkdir. Çox sayda ucuz ev robotları var: tozsoran robotları, otbiçən robotlar.
NEC-in PaPeRo robotu sırf gündəlik funksiyalardan əlavə danışa bilir. Bu robot 300 dən çox ifadəni bilir və daha çoxunu tanıyır. Ancaq ən çox Sony-nin inkişafı bunu bacarır – it Aibo (yap. 愛慕 aibo “sevgi” deməkdir).
Ustadını tanımağı, əmrlərə cavab verməyi, məhəbbətlə davranmağı bacarır. Aibonun dörd böyümə mərhələsi var: körpəlik, uşaqlıq, yeniyetməlik və yetkinlik. Köpək qaça, tullana, uzana, futbol oynaya və rəqs edə bilər.

Əyləncə üçün robotlar var. Hər il sadələşdirilmiş qaydalara uyğun olaraq futbolda robotların turniri
keçirilir. Həmçinin robotlar şahmat oynaya bilir. Dünya çempionu Qarri Kasparov şahmat duelində robota
uduzub. Robototexnika tətbiq olunur:

Elastik nanoborular. Bu inkişafın erkən mərhələsində perspektivli eksperimental
texnologiyadır. Nanoborularda qüsurların olmaması lifin bir neçə faiz elastik deformasiyasına imkan
verir. İnsan bicepsini bu materialdan 8 mm diametrli bir məftillə əvəz etmək olar. Belə yığcam “əzələlər”
gələcəkdə robotlara insanı ötüb keçməyə kömək edə bilər. Bu mövzuda ədəbiyyatın öyrənilməsi, görülən əməli işlərin nəticəsi olaraq belə qənaətə gəlinmişdir ki:

• sənayedə;
• kənd təsərrüfatında;
• nəqliyyat və maşınqayırma sahəsində;
• tibbdə;
• tədqiqat işində;
• kosmosda.
  Bəşəriyyətin insan köməyi olmadan idarə edə bilən robotlara böyük ehtiyacı var:
• yanğınları söndürmək,
• təbii fəlakətlər zamanı xilasetmə işlərini yerinə yetirmək,
• atom elektrik stansiyalarında qəzaların aradan qaldırılması,
• terrorizmlə mübarizədə.
  Yapon ustaları heç vaxt xoş yenilikləri ilə heyrətləndirməkdən əl
  çəkmirlər. Yeni robot ayı insanları qucağında daşıyır.
  Əksər robotların bədəni ayrı-ayrı hərəkət edən və sabit hissələrdən
  ibarətdir. Əsas olanlar bunlardır:
  Daxili nəzarətçi. Hər bir robot nəzarətçi – kompüter əməliyyat sistemi ilə təchiz edilmişdir. Nəzarətçi istənilən robotun beynidir. Tapşırıqları və təlimatları yerinə yetirmək üçün lazım olan bütün məlumatları ehtiva edir.
  Enerji mənbəyi. Robotların güc mənbəyinə ehtiyacı var. Bəziləri batareya ilə işləyir. Digərləri günəş işığını enerjiyə çevirən günəş batareyaları ilə təchiz edilmişdir. Mexanik robotlar yay mexanizmi ilə bağlanır.
  Uzaqdan nəzarət. Rover kimi digər planetlərdə işləyən robotlar daxili kontrollerlərlə təchiz olunub, lakin onları Yerdən də idarə etmək olar. Şəkillərə əsasən operator robotun hara hərəkət etməli olduğunu və hansı tapşırığı yerinə yetirməli olduğunu müəyyənləşdirir.
  İşıq və səs sensorları. Onların köməyi ilə robot cisimlərdən gələn işığı tanıya, səs dalğalarını təyin edə bilər. Bu funksiya ya müxtəlif obyektləri yan keçməyə və ya onlara doğru getməyə kömək edir. Həmçinin robotun gövdəsinə səsin tanınması cihazı quraşdırıla bilər ki, onun köməyi ilə şəxs maşına şifahi əmrlər verir.
  Təzyiq Sensorları. Bəzi robotlar toxunma hissini təqlid edən təzyiq sensorları ilə təchiz edilmişdir. Bu sensorlar ümumiyyətlə iki məqsədə xidmət edir. Onlar robota onun obyektə dəydiyini və istiqamətini dəyişməli olduğunu bildirir, həmçinin ona obyekti düzgün tutmağa və qaldırmağa imkan verir.
  Robot komponentləri:
  Step Motorlar. Adından da göründüyü kimi, pilləli mühərriklər DC mühərrikləri kimi sərbəst fırlanmır. Onlar nəzarətçinin nəzarəti altında müəyyən bucaq altında addım-addım fırlanırlar. Bu, bir mövqe sensoruna ehtiyacı aradan qaldırır, çünki dönüşün edildiyi bucaq nəzarətçiyə məlumdur; buna görə də belə mühərriklər tez-tez bir çox robotların və CNC maşınlarının ötürücülərində istifadə olunur.
  Piezo mühərrikləri. DC mühərriklərinə müasir alternativ, ultrasəs mühərrikləri kimi də tanınan piezo mühərriklərdir. Onların iş prinsipi çox orijinaldır: saniyədə 1000 dəfədən çox tezlikdə titrəyən kiçik piezoelektrik ayaqları motoru dairə və ya düz xətt üzrə hərəkətə gətirir. Belə mühərriklərin üstünlükləri yüksək nanometr ayırdetmə qabiliyyəti, sürət və gücdür, ölçüləri ilə müqayisə olunmazdır. Piezo mühərrikləri artıq
  ticari olaraq mövcuddur və bəzi robotlarda da istifadə olunur.
  Hava əzələləri. Hava əzələləri dartma təmin etmək üçün sadə, lakin güclü bir cihazdır. Sıxılmış hava ilə şişirdildikdə, əzələlər uzunluğunun 40%-ə qədər yığıla bilər. Bu davranışın səbəbi, əzələlərin ya uzun və nazik, ya da qısa və qalın olmasına səbəb olan kənardan görünən toxumadır. Onların iş üsulu bioloji əzələlərə bənzədiyi üçün onlardan heyvanlarınkinə bənzər əzələ və skeletlərə malik robotlar istehsal etmək üçün istifadə oluna bilər.
  Elektroaktiv polimerlər. Elektroaktiv polimerlər elektrik stimullaşdırılmasına cavab olaraq formasını dəyişən bir plastik növüdür. Onlar əyilə, uzana və ya büzülə biləcək şəkildə dizayn edilə bilər. Bununla belə, hazırda kommersiya robotlarının istehsalı üçün uyğun olan EAP-lar yoxdur, çünki onların bütün mövcud nümunələri səmərəsiz və ya kövrəkdir
• Bu gün robototexnika tamamilə bütün sahələrdə və peşələrdə istifadə olunur və bəlkə də gələcəkdə robotlar ümumilikdə insanların bir çox peşələrini əvəz edəcək.
• Robotların bir neçə növü var:

• Birinci nəsil robotlar müəyyən bir əmri yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuş proqramla idarə olunan robotlardır.
• İkinci nəsil robotlar çox sayda sensordan istifadə edərək xarici mühit haqqında məlumat toplamaq üçün nəzərdə tutulmuş “hiss” və ya sensor robotlardır.
• Üçüncü nəsil robotlar intellektual problemləri həll etmək üçün nəzərdə tutulmuş ağıllı robotlardır. Onlar funksiyalarının mürəkkəbliyi və süni intellektin elementlərini özündə birləşdirən idarəetmə sisteminin mükəmməlliyi ilə ikinci nəsil robotlardan əsaslı şəkildə fərqlənirlər.
  İstifadə sahəsinə görə robotlar növlərə bölünür:

• sənaye,
• məişət,
• tibbi,
• təhsil,
• hərbi,
• təhlükəsizlik robotları,
• biorobotlar,
• robot oyuncaqlar,
• nanorobotlar,
• həmçinin androidlər və kiborqlar
  Lego proqramlaşdırmanı mənimsəməyə kömək edir. Əsl alim və mühəndislər robotların yaradılması üzərində işləyirlər, lakin hər bir tələbə onu yığıb proqramlaşdıraraq asanlıqla öz robotunu tapa bilər.
  Rusiya Federasiyasının Baş Naziri Dmitri Medvedevin dediyi kimi: “Artıq məktəbdə uşaqlar öz qabiliyyətlərini üzə çıxarmaq, yüksək texnologiyalı rəqabətli dünyada həyata hazırlaşmaq imkanı əldə etməlidirlər”.
  Araşdırmam zamanı robot düzəltməyin çox maraqlı, həyəcanlı və öyrədici bir proses olduğunu göstərmək istədim. Gələcəkdə xəstələrə kömək etmək üçün köməkçi robotlar qurulmasını istərdim. Müxtəlif ölkələrdə doğuşdan yeriyə bilməyən çoxlu uşaq var. Kor uşaqlar da var. Onların hamısının robot köməkçilərə ehtiyacı var. Xəstə əl və ayaqlara kömək etmək üçün onlara bioprotez robotlar lazımdır. Belə olur ki, uşaqlar qollarını və ya ayaqlarını sındırır, əzələlərə və oynaqlara zərər verirlər. Robot təlimçiləri onlara kömək edə bilər. Bələdçi robotlar kor insanlar üçün hazırlana bilər. Ümumiyyətlə, insanların özlərini sağlam hiss etmələrinə kömək edəcək robotlar hazırlanmasını istərdim. Robototexnika kompüter elmləri, riyaziyyat, texnologiya, fizika və yaradıcılıq bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bir çox məktəblərdə bu istiqamət artıq əlavə siniflər kimi peyda olur, amma məncə hər məktəbdə belə bir fənn tətbiq olunmalıdır, bu çox faydalıdır, çünki ölkəmizin gələcəyi mühəndislərə, proqramçılara, texnoloqlara məxsusdur. Robototexnika öz texnoloji rəqabət qabiliyyətinə, vətəndaşlarının sağlamlığına, həyatlarının təhlükəsizliyinə və rahatlığına əhəmiyyət verən bütün ölkələrdə son dərəcə intensiv inkişaf edən elm tutumlu mühəndislik sənayesidir. Gec-tez robototexnika, yəni robotlar bütün bəşəriyyətin həyatının ayrılmaz hissəsinə çevriləcək. Elmin özü intensiv templə inkişaf edir, hər dəfə robotların inkişafına təkan verən daha çox yeni texnologiyalar meydana çıxır və bu, onları getdikcə daha çox təkmilləşdirməyə və həyatımıza getdikcə daha çox daxil olmağa aparır.
  İstinadlar:

1. Макаров И. М., Топчеев Ю. И.  Робототехника: История и перспективы. — М.: Наука; Изд-во МАИ, 2003.
2. Детская энциклопедия. Техника будущего., М; изд.Литера, 2007 г.
3. http://roboreview.ru/nauka-o-robotah/istoriya-razvitiya-robototehniki.html – история развития робототехники

4. http://robot-ex.ru/ru/newscontent/razvitie-robototehniki-v-budushchem – развитие робототехники в будущем
5. https://www.evkova.org/esse/robotyi-vchera-segodnya-zavtra——

Abduləzizova Jalə Alim qızı

Robototexnika – texnologiya ilə bağlı bir sahəsi olaraq, robotoları, onların dizayn edilməsini, qurulmasını, idarə edilməsi metodlarını, informasiya emalı üçün yaradılan kompüter sistemlərini öyrənir. Dünyanın bir çox ölkələrində bu elm sahəsinin inkişafına böyük dəstək vardır. Bu sahənin inkişafı öz növbəsində, sənayenin avtomatlaşdırılmasının sürətli inkişafına təsir göstərir. Çünki bu texnologiyalar sənayedə insan faktorunun gücünü azaltmağa kömək edir.

Bu texnologiyaya maraq ən qədim zamanlardan mövcuddur. Çünki insanlar özləri yox, öz yerlərinə başqalarını işlətmək istəmişlər. Bu problem başlanğıcda qul əməyindən istifadə ilə həll olunsa da son bir neçə yüz ildə robotlar və digər avtomatlaşdırılmış sistemlər onların yerini almışdır. Bu sahəyə marağın ən qədim zamanlardan olmasına baxmayaraq, robototexnikanın araşdırılmasına və bir elm kimi öyrənilməsinə 20-ci əsrdən başlanmışdır.

Günümüzdə robototexnika elmi bir çox sənaye, məişət və sosial problemlərin həlli üçün istifadə edilir.

Robot avtonom və ya əvvəlcədən proqramlaşdırılmış tapşırıqları yerinə yetirə bilən elektromexaniki cihazdır. Mövcud tərifi ilə robotlar elektron və mexaniki bölmələrdən ibarət olan, hiss edə bilən və proqramlaşdırıla bilən cihazlardır. Başqa bir tərifdə robotlar canlıların funksiyalarını və davranışlarını təqlid edə bilən, fiziki qabiliyyətlərə və süni intellektə malik olan, fənlərarası elementləri ehtiva edən mühəndislik məhsullarıdır.

Robotlar birbaşa operatorun nəzarəti altında və ya müstəqil olaraq kompüter proqramının nəzarəti altında işləyə bilər. Robotlar deyildikdə ağıla insana bənzər maşınlar gəlsə də, insana bənzəyən robotlar çox azdır.

Bu gün robotların ən böyük istifadə sahəsi sənaye istehsalıdır. Xüsusilə avtomobil sənayesində çoxlu sayda robot istifadə edilir. Bunların əksəriyyəti qol şəkilli robotlardır. Bunlar hissələri yığan, qaynaq edən və rəngləyən robotlardır.

Evlərdə robotlardan istifadə getdikcə artır. Evlərə ilk girən robotlar Furby və AIBO kimi oyuncaqlardır. Xüsusilə ABŞ-da ev işlərində kömək edən robotlardan istifadə getdikcə daha çox yayılır. Özünü süpürən robot tozsoranlara böyük tələbat var.

Beynəlxalq Ağıllı Robotiklər və Tətbiqlər Jurnalı (IJIRA) robototexnika və onların geniş tətbiqlərində inkişafları inkişaf etdirən yeni kəşflərin və yeni texnologiyaların yayılmasına kömək edir.

 Bu jurnal nəzəri əsaslardan və texnoloji irəliləyişlərdən tutmuş istehsal, kosmik nəqliyyat vasitələri, biotibbi sistemlər və avtomobillər, məlumat saxlama cihazları, səhiyyə sistemləri, məişət texnikası və ağıllı magistral yollar daxil olmaqla müxtəlif tətbiqlərə qədər bütün robototexnika mövzuları üçün nəşr və ünsiyyət platforması təqdim edir.

IJIRA tədqiqatçıların, peşəkarların və sənaye praktikantlarının töhfələrini alqışlayır. O, orijinal, yüksək keyfiyyətli və əvvəllər dərc olunmamış tədqiqat işlərini, qısa hesabatları və tənqidi rəyləri dərc edir.

Xüsusi maraq sahələri bunlarla məhdudlaşmır: qabaqcıl aktuatorlar, sensorlar və digər aparat tətbiqləri; dizayn, modelləşdirmə, prototipləşdirmə və digər istehsal mövzuları; süni intellekt və maşın öyrənməsi; planlaşdırma, naviqasiya və lokalizasiya; rabitə və nəzarət; insan və robot qarşılıqlı əlaqəsi; kollektiv və sosial robotlar; mobil robotlar və ağıllı avtonom sistemlər; eləcə də müxtəlif yeni və ortaya çıxan tətbiqləri araşdırır. Avtomatlaşdırma, mexatronika, robot dizaynı və istehsal daxil olmaqla robototexnikanın bütün aspektlərini əhatə edir.

Robot texnologiya sənayesi böyük sürətlə inkişaf edir. İnsanlar indi robototexnikanın təklif edə biləcəyi imkanlara heyran olurlar və buna görə də bir çox həvəskarlar maraqlı və çiçəklənən karyera qurmaq üçün bu yolu seçirlər.

Robototexnika sahəsi qabaqcıl robototexnika texnologiyasının dizaynı, inkişafı və tətbiqinin arxasında duran elmi öyrənən bir çox müxtəlif mühəndislik sahələrinin birləşməsidir. İndi daha geniş miqyasda populyarlıq qazanır və heç kimə sirr deyil ki, robot texnologiya sənayesi böyük sürətlə inkişaf edir. İnsanlar indi robototexnikanın təklif edə biləcəyi imkanlara heyran olurlar və buna görə də bir çox həvəskarlar maraqlı və çiçəklənən karyera qurmaq üçün bu yolu seçirlər. Burada robototexnika sahəsi ilə maraqlanırsınızsa, oxumalı olduğunuz ilk beş kitabı araşdıraq

1. Rise of the Robots, müəllif – Martin FORD

                                              Şəkil 2. Rise of the Robots

Bu kitab Süni intellektin artıq iş və biznes tərzimizi necə dəyişdirdiyini əhatə edir. Kitab oxuculara sürətlənən texnologiyanın iqtisadi perspektivlərimizə necə təsir etdiyini və daha çox şeyləri anlamağa kömək edir.

Kitabda robotun kinematikası və dinamikasını öyrəndikcə düzgün idarə edə bilən inteqrasiya olunmuş sistemin necə yaradılacağı təsvir edilir. Praktiki təkmilləşdirmələr, eləcə də robot davranışı üzərində düzgün nəzarətə nail olmaq üçün prosedurlar təklif olunur.

2. Machine Vision and Navigation,  müəlliflər – Sergiyenko, Wendy Flores-Fuentes, Paolo Mercorelli

Şəkil 4. Machine Vision and Navigation

Bu kitab görmə əsaslı tətbiqlərə dair müxtəlif perspektivləri vurğulayır. Bu töhfələr optoelektron sensorlar, 3D və 2D maşın görmə texnologiyaları, robot naviqasiyası, idarəetmə sxemləri, ağıllı alqoritmlər və görmə sistemlərinə yönəldilmişdir. Müəlliflər pilotsuz uçuş aparatlarının, avtonom və mobil robotların, sənaye yoxlama tətbiqlərinin və struktur sağlamlığının monitorinqinin müxtəlif istifadə hallarına diqqət yetirirlər.

3. Making Simple Robots, müəllif – Kathy Ceceri

Kitab texniki biliyi olmayan insanların belə başa düşə biləcəyi dildə yazılmışdır. Bu, əsasən daha inkişaf etmiş səviyyələrə keçmək istəyən yeni başlayanlar üçün bir kitabdır. O, yenilikçilərin istifadə etdiyi qabaqcıl məhsul və alətlərə əsas sənətkarlıq bacarıqlarını əhatə edir.

4.Robotics, müəllif – Peter Mckinnon

Robototexnika haqqında bilməli olduğunuz hər şey Peter Mckinnon tərəfindən şərh edilmişdir. Bu kitabı oxuduğunuz zaman siz robotu  inkişaf etdirmək üçün hansı materiallardan istifadə edəcəyinizi və yeni dostunuza ətrafdakı dünyanı təhlil etmək üçün hansı sensorlara ehtiyacınız olacağını öyrənəcəksiniz. Bu kitab həmçinin öz avtonom divara dırmaşan robotunuzu necə inkişaf etdirə biləcəyinizi izah edir.

İstinadlar:

1. https://tr.wikipedia.org/wiki/Robot
2. https://az.wikipedia.org/wiki/Robototexnika
3. https://www.springer.com/journal/10846
4. https://content.techgig.com/career-advice/5-best-books-on-robotics-that-you-must-read/articleshow/83317664.cms

Rəsulov Xəyal

Robototexnika nədir ?
Robotexnika termini “robot” sözündən götürülüb robotların konsepsiyasını, dizaynını, istehsalını və
istismarını əhatə edən mühəndisliyin bir sahəsidir. Robot texnikası sahəsinin məqsədi insanlara müxtəlif
yollarla kömək edə bilən ağıllı maşınlar yaratmaqdır.
Etimologiyası. Robot sözü ilk dəfə 1920-ci ildə Çex yazıçısı Karel Čapek (azərb. Karl Kapek‎) tərəfindən
yazılan və səhnələşdirilən R.U.R. (Rossum’s Universal Robots – azərb. Rossumun Universal Robotları‎) əsərində
istifadə olunmuşdur. Bu sözün kökü slovak dilindəki “robota” sözündən gəlir və mənası qul, kölə deməkdir.
Tarixi. Robotlar ilk dəfə televiziya ekranlarına 1927-ci ildə çıxıb. Fritz Langın prodürerliyi ilə çəkilmiş
bu filmdə alman aktrisası Brigitte Helmin canlandırdığı “maşın insan” (alman. Maschinenmensch) obrazı
tarixdə ilk robot obraz hesab olunur.
İlk tam avtonom robot XX əsrin ikinci yarısında hazırlanıb. İlk rəqəmsal və proqramlanabilən robot da elə
bu dönəmdə 1961-ci ildə düzəldilib və sənayedə tətbiq edilib. Unimate adlanan bu robotun işi qəliblərə tökülüb
bərkidilmiş metal hissələrinin çıxarılıb yığılmasında istifadə olunub. Günümüzdə bunun kimi bir çox sənaye
robotları müxtəlif zavod və fabriklərdə geniş istifadə edilir. Onlar istehsalatda, yükdaşımada və digər sahələrdə istifadə olunur.
Lakin elmi fantastika müəllifi İsaak Asimov bu sözdən istifadə etdi. Oxford English Dictionary tərəfindən
1940-cı illərdə bu termindən istifadə edən ilk şəxs olmuşdur. Asimovun Üç Robot Qanunu bu günə qədər gəlib
çatmışdır:

1. Robotlar heç vaxt insanlara zərər verməməlidir;
2. Robotlar 1-ci qaydanı pozmadan insanların göstərişlərinə əməl etməlidir;
3. Robotlar özlərini qorumalıdırlar digər qaydaların pozulması halında.
   Robotların əsas növləri hansılardır?
   Ən çox yayılmış altı robot növü vardır:
4. avtonom mobil robotlar (AMR) – autonomous mobile robots (AMRs);
5. avtomatlaşdırılmış idarə olunan nəqliyyat vasitələri (AGV) – automated guided vehicles (AGVs);
6. robot qolları – robotic arms;
7. kobotlar – cobots;
8. insanabənzər robotlar – humanoid robots;
9. hibridlərdir – hybrids.

Robotların modelləşdirilməsi və dizaynı:

Cyborgology (Kiberqologiya). Robot texnikası günümüzdə daha da inkişaf edərək yarı insan yarı robot olaraq adlandırdığımız texnologiya – Cyborg olaraq da yeni istiqamət yaranmışdır. Bu sahəni öyrənən elm Cyborgology (Kiberqologiya) adlanır. İnsan maşın və ya insan kompüter qarşılıqlı əlaqəsidir.

“Cyborg” bionika, biorobotika və ya androidlərlə eyni şey deyil; bu, hansısa süni komponentin və ya bir növ əks əlaqəyə əsaslanan texnologiyanın inteqrasiyası nəticəsində funksiyasını bərpa etmiş və ya inkişaf etmiş qabiliyyətlərə malik orqanizmə aiddir. Kiborqlar adətən məməlilər, o cümlədən insanlar hesab edilsə də, onlar hər hansı bir orqanizm ola bilər.

Tibbdə kiborqların iki mühüm və fərqli növü var: bərpaedici və gücləndirilmiş. Bərpaedici texnologiyalar “itirilmiş funksiyanı, orqanları və əzələlərı bərpa edir.” Bərpaedici kiborqizasiyanın əsas aspekti funksiyanın sağlam və ya orta səviyyəyə qayıtması üçün pozulmuş və ya çatışmayan proseslərin təmiridir. İtirilmiş orijinal qabiliyyət və proseslərdə heç bir təkmilləşdirmə yoxdur.

Ümumilikdə protezlər itirilmiş və ya zədələnmiş bədən hissələrini mexaniki bir sənətkarlığın inteqrasiyası ilə tamamlasa da, tibbdəki bionik implantlar model orqanların və ya bədən hissələrinin orijinal funksiyanı daha yaxından təqlid etməsinə imkan verir.

Termin bəzi təriflərinə görə, insanların ən sadə texnologiyalarla belə fiziki bağlılıqları onları artıq kiborqlara çevirmişdir. Tipik bir misalda, süni kardiostimulyator və ya implantasiya edilə bilən kardioverter-defibrilatoru olan bir insan kiborq hesab olunacaq, çünki bu cihazlar bədəndəki gərginlik potensialını ölçür, siqnal emal edir və elektrik stimullarını çatdıra bilir. o insan diridir. Mexanik modifikasiyanı istənilən əks əlaqə cavabı ilə birləşdirən implantlar, xüsusən də koxlear implantlar həm də kiborq təkmilləşdirmələridir. Bəzi nəzəriyyəçilər kontakt linzalar, eşitmə cihazları, smartfonlar və ya gözdaxili linzalar kimi modifikasiyaları insanların bioloji imkanlarını artırmaq üçün texnologiya ilə uyğunlaşdırmasına misal gətirirlər.

Bəzi nəzəriyyəçilərin fikrinə görə isə fiziki cəhətdən əngəllilərə məsələn protez ayaqların, əllərin və s. implantasiya olunması kiborqa daxil deyil. Mexatronik mühəndisləri tərəfindən reabilitasiya məqsədilə hazırlanan protezlər bir növ xarici üzv vəzifəsi daşıyır.

Texnopark nədir? Universitet, sənaye, araşdırma mərkəzləri, sahibkarlar və bazarlar arasındakı əməkdaşlığı artırmaq, bilik və texnologiya transferini asanlaşdırmaq məqsədilə yüksək əlavə dəyərli tədqiqat və inkişafa söykənən qabaqcıl texnologiyalı məhsul və xidmətlərin istehsalına uyğun infrastruktur, üstqurum və xidmətlər ilə təsir edən təşkilatlardır. Texnoparklarda texnoloji ixtiralar tədqiqat üçün katalitik inkubator mühiti yaradır və sonra istehsala hazırlana bilər. Texnoparklar akademik tədqiqatların akademik mühitdə kommersiyalaşdırılmasına imkanlar yaradır. Onlarsız bir çox akademik şirkətlərin yaradılması qeyri-mümkün olardı.

Regionun xüsusiyyətlərinə görə texnoparkların növləri:

1.    Universitet texnoparkları;

2.    Regional sahə texnoparkları;

3.    Sənaye texnoparkları;

4.    Texnoloji inkubatorlar və ya innovasiya biznesi;

5.    Şəbəkə texnoparkları;

6.    Kovorkinq.

Texnopark modellərini beş qrupa bölmək olar:

1.      Dövlət əsaslı – texnoparkın quruluşunu birbaşa dövlət öz üzərinə götürür.

2.      Universitet əsaslı – Universitetlərin öz başlarına ya da dövlətdən dəstək alaraq qurduqları, idarə edərək faydalandıqları texnoparklardır.

3.      Özəl sektor əsasında – Universitetlər və maliyyə strukturu güclü firmalar tərəfindən əməkdaşlıq ilə qurulan texnoparklardır.

4.      Yerli rəhbərliyə dayalı – Bəzi böyük şəhərlərdə bölgənin iqtisadi inkişafına töhfə vermək məqsədiylə yerli rəhbərliklər tərəfindən qurulub dəstəklənən parkları.

5.      Qarışıq model – Dövlət və özəl sektorun birlikdə qurduğu texnoparklardır.

Texnoparkların inşaat modelləri

Texnoparkın yaradılması məqsədləri:

–          iqtisadiyyatın davamlı inkişafı və rəqabət qabiliyyətinin artırılması;

–          müasir elmi və texnoloji nailiyyətlərə əsaslanan innovasiya və yüksək texnologiyalar sahələrinin genişləndirilməsi;

–          elmi tədqiqatların aparılması və yeni texnologiyaların işlənilməsi üzrə müasir komplekslərin yaradılması.

Texnoparkın maliyyələşməsi:

Maliyyələşmə texnopark fəaliyyətinin əsas elementlərindəndir. Vəsait cəlb edilməsi üçün aşağıdakı ehtiyatlar cəlb edilməlidir:

–          Qrantlar;

–          Kommersiya fəaliyyəti;

–          Konfrans, sərgi, seminar keçirilməsi;

–          Texnologiyaların satışı;

–          Marketinq tədqiqatlarının satışı və s.;

–          Dövlət maliyyələşməsi;

–          İnvestisiyanın cəlb edilməsi.

Texnoparkın yaradılması:

–          Texnoparkın yaradılması haqqında qərarı mərkəzi icra hakimiyyəti orqanının və ya dövlət müəssisəsinin (texnoparkın dövlət elm və təhsil müəssisələri yanında yaradılması barədə isə ─ Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin) təklifləri əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti qəbul edir.

–          Texnopark dövlət elm və təhsil müəssisələri yanında və ya müstəqil yaradılır.

–          Texnoparkın yaradılması haqqında qərarda onun yaradılmasının məqsədi, fəaliyyət profili, maliyyələşmə mənbələri, ərazisi, idarə olunması və fəaliyyətinin təşkili ilə bağlı məsələlər müəyyən edilir.

–          Texnoparkın yaradılması haqqında təklifə aşağıdakı sənədlər əlavə edilir:

–          texnoparkın yaradılmasının iqtisadi əsaslandırılması;

–          texnoparkın təklif edilən fəaliyyət profili haqqında məlumat;

–          texnoparkın fəaliyyət ərazisi (ərazi sərhədlərinin dəqiq təsviri və ərazinin planı, yaradılması təklif olunan texnoparkda yerləşən torpaqların tərkibi haqqında məlumat, torpaq sahələrinin mülkiyyətçilərinin və torpaq istifadəçilərinin siyahısı göstərilməklə), sosial və digər infrastrukturla təminatı imkanları haqqında məlumat;

–          yaradılması təklif edilən texnoparkın əsasnaməsinin layihəsi;

–          texnoparkın yaradılması ilə əlaqədar tədbirlər planı;

–          Texnoparkın yaradılması üçün ayrılan torpaq sahəsi:

–          məqsədli təyinatına və hüquqi rejiminə görə sənaye, nəqliyyat, rabitə və digər təyinatlı torpaqlara aid olmalıdır;

–          mühəndis-kommunikasiya təminatı sistemlərinə çıxış imkanlarına malik olmalıdır;

–          əşyaların və (və ya) hüquqların yüklülüyündən azad olmalıdır;

–          “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinə cavab verməlidir.

Robototexnika müasir dövrümüzdə ən inkişafda olan sahələrdən biridir. Hələdə günbəgün təkmilləşərək daha da inkişaf edir. Fəaliyyət sahələrinin bir çoxuna sirayət etmişdir. Həm əmək məhsuldarlığının artırılması, həm də əmək şəraitinin səmərəliyinin təşkili olaraq bir çox müəssisələrdə texnoloji cəhətdən dəstək verməkdədir. Tibb sahəsi, İnformasiya texnologiyaları, sənaye, qurum və quruluşlar,mühasibatlıq, avtomatlaşdırma və s sahələrə doğru yönələrək müxtəlif spektrda təkmilləşdirməni təşkil edir. Artıq dövrümüzdə daha da iləri gedilərək birəbir insanların bir növ robot versiyası modelləşdirilmişdir. Əlbəttə robotlar hər nə qədər vizual olaraq, insana bənzəsə də onlarin insani keyfiyyətləri bu sahədə arxa planda qalan əsas məqamlardan biridir

Burada robotlaşdırma sənayesi öz bərabərində hər nə qədər müsbət yol alsada, bununla belə mənfi özəllikləri də öz bərabərində gətirir.Birinci növbədə gələcəkdə ən qlobal gözləntilərdən birinə çevrilən insan əməyinə ehtiyac duyulmamasıdır . Bu da işsizlik kimi qlobal problemlerə çevriləcək. Müsbət özəllikləri isə zamana qənaət,yəni tez bir zamanda yüksək məhsuldarlıq, dəqiqlik, xətaların mimimum olması və s. Əvvəlki illərə nisbətən  2021 -ci ildən çox yüksək inkisaf dinamikasi izlənilməkdədir.

Texnopark daha geniş fəaliyyət spektrinə malik olsada, bəzi ölkələrdə sırf  robotik sahədə ixtislaşması sahənin inkişafına əvəzsiz təkan vermişdir. Burada yeniyetmələrə və gənclərə layihələrin təşviqi və qanuniləşdirilməsində bilik və bacarıqlar əldə etməyə kömək edəcək proqramların olması düşünürəm ölkənin bu sahədə olan profilini daha da artıracaqdır. Təhlillər göstərir ki, texnoparkların yaradılması Azərbaycanda İKT sektorunun yüksək inkişafına səbəb ola bilər. Azərbaycanda texnoparkların səmərəli fəaliyyətlərinin təmin edilməsi üçün, bu sahədə ciddi uğurlar əldə etmiş dünya dövlətlərinin müsbət təcrübəsi nəzərə alınmalıdır. Texnoparkların müasir modelinin yaradılmasında ABŞ, Çin, Cənubi Koreya, Hindistan, Avstraliya, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin tərübəsindən istifadə edilə bilər.

Hazırda Azərbaycanda texnoparkların yaradılması istiqamətində böyük işlər görülür. İKT sahəsində yaradılan texnoparklar istər Universitetlər nəzdində, istərsə də qurum və quruluşların nəzdində olan texnoparklar, onların fəaliyyəti ölkə üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir

Ədəbiyyat

1. http://engineering.nyu.edu/mechatronics/smart/Archive/intro_to_rob/Intro2Robotics.pdf
2. https://az.wikipedia.org/wiki/Robototexnika
3. https://www.uncubemagazine.com/blog/14274527
4. https://www.trthaber.com/haber/bilim-teknoloji/insan-ile-makinenin-birlesimi-cyborg-421670.html
5. https://az.wikipedia.org/wiki/Texnopark
6. https://e-qanun.az/framework/27690
7. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1757-899X/147/1/012086/pdf

Bayramova Lalə Elman qızı

https://en.wikipedia.org/wiki/Cyborg

Mobil manipulyator – mobil platformada quraşdırılmış manipulyator-robotdan tikilmiş robotlaşdırılmış sistemdir. Belə sistemlər özündə mobil platformaların və robotlaşdırılmış manipulyatorların üstünlüklərini birləşdirir və onların çatışmazlıqlarını azaldır. Məsələn, mobil platforma ARM əməliyyat yerini genişləndirir, ARM bir neçə əməliyyat funksiyasını təklif edir.

  Mobil manipulyasiya sistemi ikiqat üstünlüyə malikdir: mobil platforma ilə təmin edilən mobillik və manipulyator tərəfindən təmin edilən çeviklik. Mobil platforma manipulatora geniş iş sahəsi təqdim edir. Mobil platforma azadlığının əlavə dərəcəsi də istifadəçiyə daha çox seçim imkanı verir. Lakin belə bir sistemin istismarı bir çox azadlıq dərəcələri və fəaliyyət göstərdiyi struktursuz mühit səbəbindən çətin bir vəzifədir.

Sistemin ümumi tərkibi:

• Mobil platforma;
• Robot manipulyator;
• Görmə;
• Alətlər dəsti.

Hal-hazırda, mobil manipulyasiyalar inkişaf və tədqiqat mühitində xüsusi diqqət tələb edir, mobil manipulyatorlar isə həm avtonom, həm də teleidarəetmənin köməyi ilə idarə olunan bir çox sahələrdə, məsələn, kosmosun mənimsənilməsində, hərbi əməliyyatlarda, evdə və səhiyyədə qulluqda istifadə olunur. Bununla belə, sənaye sahəsində, mobil manipulyatorların tətbiqi məhdud idi, baxmayaraq ki, intellektual və çevik avtomatlaşdırma ehtiyacları mövcuddur. Bundan əlavə, zəruri texnoloji obyektlər (mobil platformalar, robot-manipulyatorlar, proqram təminatı və alətlər) olduqca çox hazır komponentlərdir.

Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, işlənmə sahələri ənənəvi olaraq fəaliyyət göstərir və buna görə də yeni texnologiyaların tətbiqi ilə risk almaq istəmirlər. Bundan əlavə, sənaye mobil manipulyasiya sahəsində, fərdi texnologiyaların, xüsusilə də robotlaşdırılmış manipulyatorların və alətlərin optimallaşdırılmasına diqqət yetirilir, inteqrasiya, istifadə və tətbiq nəzərə alınmır. Bu o deməkdir ki, istehsal mühitlərində mobil robotların az sayda tətbiqi barədə məlumat verilib.

Şəkil 1. Mobil manipulyator MM-400

MM-400 mobil manipulyator özündə həm sənaye, həm də tədqiqatlar üçün çox kompakt, çevik robotlaşdırılmış sistemə etibarlı diferensial robotlaşdırılmış MP-400 platformasını və yüngül manipulyatoru birləşdirir. Mm-400 kompakt dizaynı sayəsində, digər platformaların artıq manevr edə bilmədiyi çox məhdud ərazilərdə istifadə üçün idealdır.

Şəkil 2. Mobil manipulyator MMO-500

MMO-500 mobil manipulyator universal robotlar, Pilz və ya Schunk-dan asan manipulyator ilə MPO-500 Omnidirectional robotunun birləşməsidir. Mecanum MMO-500 təkərlərinin sayəsində hər hansı bir istiqamətdə asanlıqla hərəkət edə bilər və quraşdırılmış robot qolunu asanlıqla hərəkət edə bilər. Kompleks manevr və kinematik məhdudiyyətlər olmadan, leverage əməliyyat zonası əhəmiyyətli dərəcədə artırıla bilər. MMO-500 ən məşhur istehsalçıların robot manipulyatorlarını daşıya bilər. MMO-500-in böyük sahəsi və yükgötürmə qabiliyyəti sayəsində hətta 10 kq-a qədər yüklənməyə tab gətirə biləcək güclü universal Ur10 Robotlarını yerləşdirə bilər. Platforma və arm açıq mənbə ROS istifadə edərək idarə oluna bilər. MMO-500 tam sənədləri və ətraflı ROS modelləşdirilməsi onlayn sənədləşdirmə sistemimizdə tapıla bilər.

Şəkil 3. Mobil Manipulator MM-700

Mm-700 mobil manipulyator Universal robotlardan, məsələn, MP-700 mobil robotuna yüngül əl birləşdirir. MP700 baza platformasının çox yüksək faydalı yükü və sabitliyi də, Baxter kimi digər silah növlərini KUKA – dan Rethink Robotics və ya LBRİİWA kimi asanlıqla inteqrasiya etməyə imkan verir. MPO-700 bütün Neobotix robotlarının ən böyük batareya gücünə malik olduğundan, hətta robotlaşdırılmış əl ilə bütün gün ərzində offline və fasiləsiz işləyə bilər. Platforma və qolu ROS ilə idarə oluna bilər. MM-700-in tam sənədləri və ətraflı ROS modelləşdirilməsi onlayn sənədləşdirmə sistemimizdə tapıla bilər.

Mobil manipulyator-mobil platformada quraşdırılmış manipulyator-robotdan tikilmiş robotlaşdırılmış sistemdir. Belə sistemlər özündə mobil platformaların və robotlaşdırılmış manipulyatorların üstünlüklərini birləşdirir və onların çatışmazlıqlarını azaldır.

Mobil manipulyasiya sistemi ikiqat üstünlüyə malikdir: mobil platforma ilə təmin edilən mobillik və manipulyator tərəfindən təmin edilən çeviklik. Mobil platforma manipulatora geniş iş sahəsi təqdim edir. Mobil platforma azadlığının əlavə dərəcəsi də istifadəçiyə daha çox seçim imkanı verir. Lakin belə bir sistemin istismarı bir çox azadlıq dərəcələri və fəaliyyət göstərdiyi struktursuz mühit səbəbindən çətin bir vəzifədir.

Qısa bir sözlə əvəz etmək lazım olarsa mobil manipulatorlar insanlara bir çox sahədə kömək edir və onların işləmə təhlükəsini azaldır.

İstinadlar:

1. https://www.retsch.com.tr/tr/ueruenler/oeguetme/bilyali-oeguetuecue/mm-400/fonksiyon-oezellikler/
2. https://github.com/neobotix/neo_mmo_500
3. https://waypointrobotics.com/vector-mm-mobile-manipulator/

Tağızadə Cavid Eldar oğlu