Son istifadəçilərdən toplanan vizual məlumatların 3D xəritələrin yaradılmasında böyük ölçüdə istifadə ediləcəyini nəzərə alsaq, şəxsi məlumatların məxfiliyinin ən mübahisəli mövzulardan biri olacağını proqnozlaşdırmaq o qədər də çətin deyil.
Pokemon GO ilk dəfə 2016-cı ildə nəşr olunduğundan bəri ən çox yüklənən və gəlir gətirən mobil oyunlardan biri olmuşdur. Sensor Tower-a görə, təkcə 2020-ci ilin əvvəlindən etibarən tərtibatçısı Nianticə 1 milyard ABŞ dollarından çox qazandıran oyun, bütün dövrlərdə ümumilikdə 4 milyard dolları keçərək rekord gəlir əldə edib. Artırılmış Reallıq (AR) texnologiyası və məkana əsaslanan GPS xidmətlərini unikal oyun təcrübəsində birləşdirən oyun, digər mobil oyunlardan fərqli olaraq, istifadəçiləri evlərindən və ofislərindən çıxarıb və onların aktiv şəkildə hərəkət etmələrini təmin edib.
Oyunun bütün uğurlarına baxmayaraq, GPS xidmətlərinin yaratdığı sayğac şkalasında sapmalar zaman zaman Pokemonun oyun xəritəsindəki mövqeləri ilə real dünya arasında ciddi fərqlərə səbəb olub və Pokemon uzaq yerlərdə peyda olub. (Qeyd: Atmosfer şəraiti, şəhərlərdə güclü binaların yaratdığı siqnalın pisləşməsi, mobil cihazın qəbuledicisinin keyfiyyəti və s. ilə əlaqədar GPS siqnallarında bir neçə metrlik kənarlaşmalar ola bilər.) Eyni zamanda, unutmaq olmaz ki, GPS xidmətindən istifadə etmək mümkün olmayan qapalı məkanlarda Pokemon ovlamaq mümkün deyil.
Niantic, GPS-in yaratdığı bu problemlərin qarşısını almaq üçün 2018-ci ildən bəri üzərində işlədiyi “Real World Platform” sistemini tətbiq etdi. Real World Platforması əvvəllər “AR Cloud” adlanan real dünyanın bir növ skan edilmiş 3D surətidir. Bu sistem sayəsində cihazlar, yerləşdikləri GPS peyklərindən gələn siqnallar yerinə cihazın kamerasından alınan görüntüləri sistemin serverində yerləşdirilən 3D bulud məlumatları ilə müqayisə edərək məkan məlumatı əldə edirlər.
“AR Xəritəçəkmə” missiya sistemi ilə oyunçulardan telefonlarının kameraları ilə ətrafdakı obyektləri və sabit yerləri skan etmələri xahiş olunur. Bunun müqabilində oyundaxili hədiyyələr verilir. Beləliklə, istifadəçilərin kameralarından icazə alaraq toplanan bu vizual məlumatlar daha sonra skan edilmiş ərazilərin 3 ölçülü nöqtə bulud xəritələrinin yaradılmasında istifadə olunur. Bu yolla Niantic, milyonlarla oyunçusundan topladığı məlumatlarla dünyanın 3D virtual surətini çıxarmağı və gələcəkdə bütün tərtibatçıların Artırılmış Reallıq (AR) tətbiqləri üçün istifadə edə biləcəyi bir xidmət təqdim etməyi hədəfləyir.
Google, eynilə, GPS-in səbəb olduğu mövqetəyinetmə problemlərindən qaçmaq üçün Visual Positioning (VPS) adlı yeni texnikadan istifadə etməyə başladı. “Visual Positioning System” şəhərlərin peyk şəkilləri, Google arxivindəki küçə fotoşəkilləri və s. kimi digər mənbələrdən toplanan bütün vizual məlumatlar maşın öyrənmə alqoritmləri ilə birləşdirilərək 3D virtual xəritə yaradır.
Google Xəritənin yeni funksiyası olan “Canlı Görünüş”ü aktivləşdirdiyiniz zaman telefonunuzun kamerası ilə ətrafınızı skan etdikdə, kameradan alınan vizual skan məlumatları və Google-un öz sistemindəki vizual istinadlar müqayisə edilir və dəqiq məkan məlumatlarınızı buradan əldə edə bilərik, üstəlik, heç bir GPS məlumatına ehtiyac olmadan. Başqa sözlə, GPS siqnallarının xarakterinə görə hansı istiqamətdə getdiyinizi dəqiq proqnozlaşdıra bilmədiyiniz halda, hazırda olduğunuz küçədə harada olduğunuzu, ən yaxın binadan nə qədər uzaqda olduğunuzu,hansı istiqamətə baxdığınızı müəyyən etmək olar. Bəs bu nə edir? Təbii ki, hazırda Google Xəritə proqramında istifadə olunduğu kimi, küçədə Augmented Reality (AR) istiqamətlərini telefon ekranında görə bilərsiniz. Tezliklə biz təkcə standart AR marşrut istiqamətlərini deyil, həm də binaların və mağazaların üstündə yerli bizneslər üçün Artırılmış Reallıq (AR) reklamlarını görməyə başlayacağıq.
Eynilə, Snapchat-da böyük şəhərlərin peyk şəkillərini və küçə fotoşəkillərini maşın öyrənməsinə əsaslanan alqoritmlərlə birləşdirərək müvafiq şəhərlərin 3D xəritələrini hazırlamağa başladı. Bu yolla, Snapchat üçün AR filtrləri hazırlayan insanlar artıq Snapchat Local Lens funksiyasından istifadə edərək, bu bulud xəritələrinin əhatə etdiyi şəhərlərdə istədikləri hər hansı binada Artırılmış Reallıq (AR) effektləri və təcrübələrini yerləşdirə biləcəklər. Lens Studio ilə əvvəllər yalnız şəhərlərdəki müəyyən monumental tikililərə AR effektləri əlavə etmək mümkün idisə, indi çox daha geniş ərazilərdə işləyəcək və eyni vaxtda bir çox istifadəçinin təcrübə edə biləcəyi Artırılmış Reallıq (AR) proqramlarını inkişaf etdirmək mümkündür.
Microsoft və Facebook-da onlar dünyanın virtual 3D xəritəsinin yaradılması üzərində işləyirlər və bu, Augmented Reality (AR) texnologiyalarından istifadə edən tətbiqlərin əsas yerləşdirmə sistemləridir. Məsələn, Microsoft Azure platforması daxilində “Azure Spatial Anchors” xidmətindən istifadə edərək tərtibatçılar indi virtual obyektləri və məlumatları real dünyaya yerləşdirə və digər istifadəçilər tərəfindən qaldıqları yerdə real vaxt rejimində onlarla qarşılıqlı əlaqədə ola bilərlər. Bu yolla siz istədiyiniz 3D obyekti istənilən açıq və ya qapalı sahədə tərk edə və bu obyekti eyni yerdəki digər istifadəçilər tərəfindən Artırılmış Reallıq (AR) kimi göstərə bilərsiniz. Eyni xüsusiyyət, son aylarda Google-un Artırılmış Reallıq (AR) proqramlarının hazırlanmasında istifadə edilən ARCore SDK proqramında Android tərtibatçılarına təqdim edilib. Microsoft Spatial Anchors kimi, indi ARCore Persistent Cloud Anchors ilə istədiyiniz virtual və Artırılmış Reallıq (AR) təcrübələrini real dünyada yerləşdirmək mümkündür.
Bilirik ki, Facebook, Artırılmış Reallıq (AR) eynəkləri layihəsi olan “Project Aria” çərçivəsində şəhərlərin 3D virtual xəritə nüsxələrini hazırlamağı və digər şirkətlərin planlaşdırdığı kimi bu xəritələrdən AR təcrübələrini zənginləşdirmək üçün istifadə etməyi hədəfləyir. Digər tərəfdən, layihə ilə bağlı məlumat məhdud olduğundan növbəti ildə hansı sistemlə qarşılaşacağımızı daha aydın anlayacağıq.
Ümumiləşdirsək, bütün qlobal texnologiya şirkətləri Artırılmış Reallıq (AR) sahəsində yarışdan geri qalmamaq üçün real dünyanın skan edilmiş 3D virtual nüsxələrinin yaradılmasına böyük əhəmiyyət verirlər. Bu yolla sənayedən əyləncəyə qədər hər sektorda həyatımızın bir parçası olmağa başlayacaq Artırılmış Reallıq (AR) tətbiqlərini idarə edə biləcəklər. Yalnız AR tətbiqlərində deyil, avtonom nəqliyyat vasitələri də bu infrastrukturlardan, xüsusən də naviqasiya sistemlərində faydalanacaq.
Digər tərəfdən, son istifadəçilərdən toplanan vizual məlumatların 3D xəritələrin yaradılmasında böyük ölçüdə istifadə ediləcəyini nəzərə alsaq, məxfilik və məlumat təhlükəsizliyi məsələlərinin ən mübahisəli məsələlərdən biri olacağını təxmin etmək o qədər də çətin deyil.
Facebook-un qurucusu Mark Zukerberq və digər texnologiya nəhəngləri tərəfindən ortaya atılan “metaverse” konsepsiyası mövcud dünyaya alternativ olaraq həyatımıza daxil olmağa hazırlaşır. Hazırda böyük texnologiya şirkətlərinin məqsədi metaverse vasitəsilə fiziki dünyaya alternativ olacaq bir dünya yaratmaqdır.
Facebook, Microsoft, Roblox və Epic kimi şirkətlərin milyardlarla dollarlıq investisiya planları ilə gündəmə gələn metaverse konsepti internetin inkişafının növbəti mərhələsi olaraq görülür. Bunu müəyyən mənada internetin təkamülü adlandırmaq olar.
Uydurma reallıq olan Metaverse konsepti, növbəti mərhələnin bir parçası olmaq istəyən investorlar və şirkətlər tərəfindən böyük diqqət çəkir. İlk dəfə Neal Stephenson 1992-ci ildə yazdığı “Qar qəzası” elmi fantastika romanında metaverse terminini işlətmişdir.
Virtual reallıq texnologiyasının təkmilləşdirilmiş versiyası olaraq görülən metaverse, həm də uydurma bir kainat kimi təsvir edilir. Metaverse insanların alış-veriş edə, xidmətlərə abunə ola, həmkarları ilə əməkdaşlıq edə, oyun oynaya və hətta ətrafdakı mənzərəni şəxsi zövqlərinə və ehtiyaclarına uyğunlaşdıra biləcəyi 3D virtual mühit təklif edir.
O, həm də rəqəmsal aləmə deyil, rəqəmsal dünyaya girməyə imkan verir. Məsələn, istifadəçilər holoqram şəklində özlərini başqa yerə proyeksiya edə bilərlər. Hətta bunun sadəcə baxmaq əvəzinə daxil ola biləcəyi təcəssüm edilmiş bir internet kimi təsəvvür edilə biləcəyi ifadə edilir. Qeyd olunur ki, reallığa əsaslanacaq metaverse, istifadəçilərin real fiziki mühitlərini rəqəmsallaşdıraraq, bir-biri ilə real insan təsvirləri ilə qarşılıqlı əlaqə qurmağa imkan verəcək [1].
Artıq bu virtual dünya üçün işləyən şirkətlər var. Məsələn, Yeni Zelandiyanın Soul Machines şirkəti xidmət etmək üçün “virtual insan” hazırlayıb. Çin e-ticarət platforması Alibaba, öz metaverse-ni inkişaf etdirmək üçün ticarət nişanlarını qeydiyyatdan keçirmək üçün bir neçə müraciət etmişdir.
Bəzi oyun şirkətləri artıq Metaverse dünyasını qismən tətbiq ediblər. Roblox da onlardan biridir… Roblox nə edir? Bu platforma uşaqlar və yeniyetmələr tərəfindən hazırlanmış çoxsaylı oyunlardan ibarətdir. Fortnite platformasında 350 milyon insanın oynadığı sağ qalma oyunu da Metaverse hesab edilə bilər. Virtual konsertlər verən reper Trevis Skott bu konsertlərdə avatar kimi görünüb və onu 12 milyon insan izləyib.
Metaverse və ya Meta-kainat nədir?
Meta-kainat ifadəsinin abreviaturası olaraq istifadə edilən metaverse, real və virtual dünyanın elmi fantastika ilə birləşdiyi ‘rəqəmsal dünya’ olaraq təyin edilə bilər. Belə bir “dünyada” insanlar müxtəlif elektron cihazlara keçə və virtual mühitdə ünsiyyət qura bilirlər. Bu halda, kompüterə qoşulmaq lazım deyil. Daha konkret desək, Metaverse genişlənmiş reallıq məhsulları və xidmətlərinə aiddir [2].
Şəkil 1.Metaverse sisteminə əsaslanan hərbi təlim
Zukerberq yeni virtual dünya Metaverse-i “yalnız məzmuna baxmaq əvəzinə, onu təcəssüm olunmuş internet kimi düşünə bilərsiniz” kimi təsvir edir. Mən belə düşünürəm ki, biz qarışıq reallıq gələcəkdə yaşayacağıq,” Oculus VR-ı 2 dollara alan Zukerberq bildirib. 2014-cü ildə milyard dollara çatdığını və platformaları sabaha hazırladığını açıqladı. Bu tarixdən etibarən şirkət Horizon rəqəmsal dünyası üzərində işləməyə başladı. VR texnologiyasından istifadə edir. Keçən avqust ayında şirkət rəqəmsal görüşlərin axınını tamamilə dəyişdirmək üçün addımlar atdı. Görüşlərini virtual mühitə köçürəcək “Horizon Workrooms”u təqdim etdi. O, həmçinin uzun illər AR eynəkləri və qolbaq texnologiyaları üzərində işləyir. BigBox VR kimi VR oyun studiyası aldım.
Yalnız Facebook bu məsələdə işləmir. Fortnite-ı inkişaf etdirən Epic Games, bu ilin əvvəlində 1 milyard dollar yeni maliyyə vəsaiti topladığını və bu pulun bir hissəsini metaverse vizyonunu dəstəkləmək üçün istifadə edəcəyini açıqladı. Microsoft-un baş direktoru Satya Nadella şirkətin “müəssisə metaverse” üzərində işləyir. Hesablama nəhəngi Nvidia və oyun platforması Roblox bu sahədə söz sahibi olan şirkətlər arasındadır.
Beyond və kainat sözlərini birləşdirərək ortaya çıxan metaverse, ilk dəfə Neal Stephenson tərəfindən 1992-ci ildə nəşr olunan “Qar qəzası” romanında istifadə edilmişdir. Ernest Klaynın daha sonra Stiven Spilberq tərəfindən lentə alınan “Hazır Oyunçu Bir” romanında “Oazis” olaraq yenidən təyin olundu. Onlayn paralel kainat anlayışı sadəcə olaraq sərhədlərin fiziki yoxa çıxması və sanki yoxmuş kimi bir təcrübə yaşamaq kimi müəyyən edilə bilər. Metaverse-in iki sözün birləşməsindən ibarət uzun forması meta-kainatdır. Başqa sözlə, metaverse real və rəqəmsal dünyanın qovuşduğu “rəqəmsal kainat” kimi müəyyən edilə bilər.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu anlayışın ilk yarandığı sahə filmlər olmuşdur. 1980-ci illərin əvvəllərindən birbaşa və ya dolayı yolla yaradılmış paralel kainatlarda cərəyan edən filmlər tamaşaçılara təqdim olunub. İlk nümunələr arasında 1982-ci ildə çəkilmiş Tron da var. Kevin Flynn-in 27 yaşlı texnologiyanı bilən oğlu Sam Flynn atasının yoxa çıxmasını araşdırır və özünü atasının 25 ildir yaşadığı Tronun rəqəmsal dünyasında tapır. Bir il sonra rejissor David Cronenberg olan Videodrome buraxıldı. Elmi-fantastik triller janrında çəkilən film Kanada və ABŞ-la birgə istehsal edilib.Ceyms Vudsun da rol aldığı film, sonradan reallıqla əlaqəni tədricən itirən özəl televiziya kanalının sahibinin hekayəsindən bəhs edirdi [3].
Əslində, Metaverse haqqında danışdığımız şeylərin çoxu hələlik sadəcə fərziyyədir, çünki Metaverse kainatını tam yarada biləcək texnoloji infrastrukturumuz hələ yoxdur. Digər tərəfdən, biz AR / VR texnologiyaları, MMO (kütləvi multiplayer onlayn) oyunları, rəqəmsal virtual oyunlar (dünyanın 3D skan edilmiş virtual nüsxələri), NFT əsaslı sənət əsərləri və s. tətbiqləri kimi Metaverse komponentlərindən fəal şəkildə istifadə edirik və bütün bu komponentlər bir araya gəldikdə Metaverse-in necə görünəcəyi ilə bağlı sadəcə fərziyyələr irəli sürə bilərik [4].
Simsiz şəbəkə qurarkən edilən səhvlər irəlidə başınıza böyük dərdlər aça bilər. İnternet əlaqənizin birdən yavaşlaması, istəmədiyiniz insanların şəbəkənizə daxil olması, xüsusi məlumatlarınızın başqalarının əlinə keçməsi kimi mənfi hallar, əslində kabelsiz şəbəkə qurarkən etdiyiniz sadə səhvlərin ucbatından baş verir.
Bu səhvləri minimuma endirmək üçün aşağıdakı xəbərdarlıqlara diqqət yetirməlisiniz.
Modemi divar arxasına yerləşdirməyin
Bütün simsiz siqnallar qarşısına çıxan maneələr səbəbiylə zəifləyir. Wireless modemin, notebook və ya telefonun qəbul edib göndərdiyi siqnallar da gərək maneələrlə üzləşməsin. Əgər modeminiz başqa bir otaqdadırsa və ya yanında soba, metal bir əşya kimi mane meydana gətirəcək şeylər varsa, evinizin bəzi nöqtələrində simsiz şəbəkəyə bağlanmaqda böyük çətinlik çəkə bilərsiniz.
İstifadəçi təlimatını atmayın
Əgər irəlidə başınızın çox ağrımasını istəyirsinizsə, bir modem alıb qurduqdan sonra istifadəçi təlimatını zibil qutusuna atın. Beləcə bir il sonra modemi sıfırlamaq məcburiyyətində qalsanız fabrik nizamlı şifrəni tapa bilməyib modemin istifadəçi bölməsinə daxil ola bilməyəcəksiniz. Və əlbəttə ki, bir müddət internetsiz qalarsınız.
Ad verməyi unutmayın
Atalarımız boşuna deməyib ki, adsız dəyirmanda xoruz olur. Odur ki, əgər şəbəkənizə xüsusi bir ad verməsəniz, öz kabelsiz şəbəkənizi tapmanız olduqca uzun zaman ala bilər. Çünki Sizin kimi digərləri də ad verməyi unutmuş ola bilər. Və belədə adsız şəbəkələrdən Sizə aid olanı tapmağınız xeyli çətinləşə bilər.
Modem şifrəsini dəyişdirin
Modeminizi qurarkən, modemin idarəçi şifrəsini dəyişdirməmək böyük bir səhvdir. Çünki wi-fi şəbəkəsinə şifrə qoymaqla iş bitmir. İndiki zamanda möftəxorların çox olduğunu unutmayın. Əgər modemin daxili interfeysinin şifrəsini dəyişdirməsəniz o zaman belə mərdiməzarlar çox rahatlıqla modemin standart istifadəçi adı və şifrəsi olan admin-admin yazıb modemə daxil olar və öz internetinizə Sizin özünüzü həsrət qoya bilər.
Wi-Fi şəbəkəsinə şifrə qoyun
Simsiz şəbəkəyə şifrə qoymamaq evin qapısını açıq qoymaq kimi bir şeydir. Ən böyük səhvlərin başında gələn də elə budur. Simsiz şəbəkənizə şifrə qoymadıqda çöldən birinin şəbəkəyə daxil olacağından əmin ola bilərsiniz. Sizin xəbəriniz belə olmadan qonşunuz şəbəkənizə bağlanıb çox asanlıqla internetinizdən havayı istifadə edəcək.
Düzgün şifrələmə üsulunu seçin
Wi-Fi şəbəkəsinə şifrə qoymaq əhəmiyyətli olduğu qədər hansı şifrə protokolunu seçdiyiniz də önəmlidir. WEP şifrələməsi əslində kafi kimi görünsə də, bir hacker hücumu qarşısında şifrə asanlıqla qırıla bilər. WPA2-AES şifrələməsi isə daha yüksək təhlükəsizlik dərəcəsini təmin edir.
Standartları qarışdırmayın
Şəbəkədə köhnə və yeni standartlara sahib modem və Routerləri qarışdıraraq istifadə etsəniz, əhəmiyyətli bir performans problemi yaşayarsınız. Əslində ən yeni 802.11ac standartı bütün köhnə standartlarla uyğundur, ancaq ona köhnə bir router bağlasanız, əlaqə sürətiniz o köhnə Router’ın standartına düşəcək və yeni nəsil modeminizin xüsusiyyətlərindən istifadə edə bilməyəcəksiniz.
Təhlükəsizlik divarına laqeyd yanaşmayın
Təhlükəsizlik divarı modeminizin əhəmiyyətli bir parçasıdır. Ümumiyyətlə quraşdırma zamanı standart olaraq açıq halda gələn təhlükəsizlik divarını bağlamaq kənardan gələcək hücumlara qarşı müdafiəsiz qalmanız mənasını verir. Eyni zamanda, bəzi tətbiqlərin təhlükəsizlik divarını birbaşa keçərək internetə və ya kompüterinizə çatması halları baş verə bilər.
Yanlış konfiqurasiya məlumatlarını daxil etməyin
Modem dünyanı ədədlərlə tanıyar, ona IP ünvanı və digər konfiqurasiya məlumatlarını düzgün daxil etmək lazımdır. Əks halda Siz modemə, modeminiz də Sizə baxacaq və internetiniz olmayacaq. Konfiqurasiya zamanı bu məlumatları diqqətlə araşdırın və ən əsası da Sizə xidmət göstərən internet provayderindən dəqiqləşdirin. Yaxşı olar ki, bu konfiqurasiya məlumatlarını hər ehtimala qarşı bir yerdə qeyd edəsiniz, modem sıfırlananda əlinizin altında olsun deyə.
Firmware yeniləmələrinə laqeyd yanaşmayın
Modeminizin istehsalçısı zamanla yeniləmələr edir və inkişaf edən texnologiyanın köhnə modemlərlə də uyğun olmasını təmin edir. Əgər bu yeniləmələri yükləyib tətbiq etməsəniz, bir müddət sonra əlaqənizdə sürət azalması və ya tez-tez qopmalar yaşaya bilərsiniz.
Quru qoşunları artilleriyası və raket qoşunları üçünrobototexniki komplekslər
S.Şükürlü, F.Şirinova, E.Arazlı
Mövzunun aktuallığı döyüşün yeni vasitələrlə, eyni zamanda raket və artilleriya hissələrində hərbi robototexnikanın tətbiqini nəzərdə tutur. Hərbi işlərin yeni qaydada aparılması hərbi şəxsi heyət arasında itkilərin minimuma endirilməsinə və qarşıya qoyulan döyüş tapşırıqlarının maksimal effektivliyə çatdırılmasına gətirib çıxarır.
Robototexnikanın tətbiqi həm də hərbi işdə hərtərəfli təminat tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar ola bilər. Robototexnikanın hərbi işdə tətbiqinə aid kiçik təcrübəni nəzərdən keçirsək, Rusiya Federasiyasında son 4-5 ildə robototexniki komplekslərin inkişaf dinamikasını xüsusilə qeyd etmək olar (Şəkil 1).
Belə ki, yerüstü robototexniki komplekslərdən danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, quru qoşunlarında kəşfiyyat və döyüş məqsədilə nəzərdə tutulmuş çoxfunksiyalı “Nerexto” adlı robototexniki kompleks hazırlanmış və sınağa verilmişdir.
Hal-hazırda, Rusiya Federasiyasının hərbi hissələri radiasiyanı ölçən və radioaktiv maddələrin daşınmasını həyata keçirən, uzaqdan radioaktiv və kimyəvi kəşfiyyatı yerinə yetirən qaldırıcı kran və bir sıra xüsusi platformalarla təchiz olunub. Uran-6 (sahənin minadan təmizlənməsi üçün), Uran-16 (yanğınsöndürmə işləri üçün) kompleksləri KШУ-mərkəz-2015 təlimlərində sınaqdan keçirilmişdir. Döyüş sınaqları qurtardıqdan sonra bütün hərbi birləşmələr və mühəndis tədris mərkəzlərinin bu komplekslərlə təchiz olunması nəzərdə tutulur.
Qeyd etmək lazımdır ki, pilotsuz uçan aparat komplekslərinin işlənilməsi və hərbi hissələrdə tətbiqi sahəsində işlər daha qənaətbəxşdir.
Hal-hazırda, Rusiya Federasiyasının hərbi hissələri yaxın və kiçik məsafədə istifadə edilə bilən pilotsuz aparatlarla təmin olunmuşdur. İstismarda isə həmin komplekslər yaxın və orta təsir gücünə malik olan aparatlardır.
Bundan əlavə Dövlət Müdafiə sifarişləri çərçivəsində uzaq məsafələrdə zərbə endirmək gücünə malik olan həmçinin orta və yaxın məsafələrdə təsir edə bilən pilotsuz uçan aparatların hazırlanması üçün elmi tədqiqat və təcrübi konstruktor işlərini həyata keçirən, həmin bazadan başlayaraq vəziyyətin təhlil edilməsini yerinə yetirən pilotsuz uçan aparatların yaradılması nəzərdə tutulur.
Ümumqoşun birləşmələrin struktur quruluşunda əvvəlcədən nəzərdə tutulan ayrı-ayrı ştat bölmələri robototexniki komplekslərlə təmin olunmuşdur.
Bunlar batalyonlar və robotlar, həm də pilotsuz uçuş aparatlarıdır. 2015-ci ildə qoşunlara 10 PUA (БЛА) orta məsafəli “Torpost” tipli və 200 “Orlean-10” aparatları daxil olunub (Şəkil 2, 3).
Mixaylov artelleriya akademiyasında robototexniki kompleksin işlənməsində ən əsası PUA-nın artelleriya asayişinin təminatında böyük təcrübə əldə edilmişdir.
Belə ki, akademiyanın Lujkof poliqonunda sənaye nümayəndələri ilə birgə kompleks hava kəşfiyyatının köməyi ilə atəş məsələlərinin artilleriya batareyalarının bir neçə variantı – “Orlean-10” PUA ilə təmin olunmuş, riyazi və proqram təminatı vasitəsi ilə atəşin təmin edilməsi üçün adaptasiya olunması işlənilib.
Atəş və kontrol variantı hava kəşfiyyatının kompleksində göstərilir.
”Zastava” tipli aparatın hava kəşfiyyatı artilleriyasının maraqları daxilində istifadə nümunələri var.
Pilotsuz uçuş aparatının vertolyot tipi ilə “yerini dəyişən” minomyotlarla mübarizə aparmasının,analoji aparatların reaktiv atəşlərin təminatında çoxlu sayda təcrübəsi var. Kompleks tətbiq analizi göstərir ki, raket qoşunlarında Robototexniki komplekslərlə işləmək zəruridir:
Ümumqoşun bölmələrində odlu silahla kömək;
Mövqe rayonların qorunması ;
Robotlaşdırılmış blok-post yaratmaq;
Artilleriyanın odlu köməyi, aviasiya atəşi;
Mövqe rayonlarında mühəndis kəşfiyyatı;
Artilleriyanın atəşinin korreksiyası və atəşlərin nəticələrinə nəzarət;
Yerüstü raket və reaktiv silahların hədəf və göstəriciləri haqqında məlumat;
Düşmən tanklarına qarşı mübarizə və lazer sistemi ilə təchiz olunmuş yüksək dəqiqliklə hərbi təyinatlı məlumatdan istifadə təminatı;
Hər tərəfli kəşfiyyat;
Hərbi silahların, yanacaq, sürtkü materiallarının döyüş zonasına çatdırılması.
Belə görünür ki, pilotsuz uçuş aparatları və robototexniki komplekslər olmadan ümumiqoşun hərbi hissələrində qeyd edilən məsələləri həll etmək olmur.
Ona görə də, robototexniki bölmələrin tərkibinə daxil olan pilotsuz uçan aparatların raket hərbi hissələrində, aviasiyada və quru qoşunlarında cüzi tətbiqi ilə yanaşı bir sıra ordu birləşmələrində də xüsusi robototexniki komplekslərin olması zəruridir. Hansılar ki, raket və artilleriya birləşməsinin, hərbi hissələrin və bölmələrin qərargah tərkibinə daxil olmalıdır.
Bununla əlaqədar, avadanlıqların xüsusi təyinatlı robototexniki komplekslərdə, raket hərbi hissələrdə hazırlanması, sınaqdan keçirilməsi ilə bağlı;
Robototexniki kompleks artilleriyasının kəşfiyyatı (RTK AR);
Hərbi obyektləri, hərbi nöqtələri RTK ilə məhv etmək. RTK ilə odlu nöqtəni zərərsizləşdirmək təklif edilir.
Bu komplekslər üçün nəqliyyat bazası kimi hərbi hissələrdə hal-hazırda sınaqdan keçən “Nerexta” və ya “platforma-M” tipli robototexniki komplekslərdən istifadə olunur.
Bundan başqa RTK hava artileriyası kəşfiyyatının iki tipi göstərilir: məsafədən idarəetmə və stabil həmçinin hərəkət vaxtı optiki radiolokasiya kəşfiyyatı aparan.
Həll edilən məsələlər:
Düşmən mövqeyinə və yerləşməsinə nəzarət. Müxtəlif xarakterli obyektlərin təyini (artileriyya ilə məhv edilmiş əsas obyektlərin koordinatlarının muəyyən edilməsi);
Artileriya atəşi təminatı (kərtik açma-partlama);
Kimyəvi və radioloji kəşfiyyat;
Duman təbəqəsini yaratmaq;
Silahlarla atəş açmaq (qumbaratan).
Ən təhlükəli gediş istiqamətlərində, düşmənin yerləşdiyi ön cərgədə, pis hava şəraitinə baxmayaraq dözülməz şəraitdə, günün istənilən vaxtında bu avtomatik və yarımavtomatik kəşfiyyat vasitələrindən istifadə edilir.
Robototexniki kompleks tırtıllı şassi üstündə yerləşir. RTK gülləyə qarşı 14,5 mm zirehli müdafiə, 3-cü dərəcəli minaya qarşı dözümlülük, kəşfiyyat məsələlərinin həlli zamanı maşından 5 km aralı manevr etmək, məsafədən idarəetmə imkanlarına malikdir.
Böyük məsafələrə daşınma, yükdaşıyan platformalarla təchiz olunmuş idarəetmə avtomobilləri ilə həyata keçirilir. Bu zaman RTK:
Dairəvi müşahidə sistemi ilə televiziya rejimi;
Televiziya ilə optik-elektron kəşfiyyat;
Lazerlə uzaq məsafəni göstərən sistem;
Məqsədləri təyin edən sistem;
Məqsədə uyğun hərəkət edən radiolokasiya sistemi və atılan silahlar;
Naviqasiya sistemləri;
Distan idarəetmə sistemi;
Məlumat ötürücü sistem;
İnsanı tanıyan sistem;
Duman yaradan sistem;
RX kəşfiyyat vasitəsi;
Idarəetməni itirən zaman RTK-nın ilkin vəziyyətinə dönməsi;
-Sanksiyalanmış giriş sistemi ilə təchiz edilir.
RTK AR-ın distan idarəetməsini 2 operator həyata keçirir. Birinci, (1 km-ə qədər) hədəfin məhvini etmək üçün yerləşdirilən hərəkətin idarəetməsini yerinə yetirir. İkinci, RTK AR idarəetmə maşınında məsafədən kəşfiyyat və nəzarət vasitələrinin işini idarə edir.
İdarəetmə və ümumqoşun birləşmələrinin artilleriya kəşfiyyatında, həmçinin kəşfiyyat artilleriyasının, diviziya artilleriyasının diviziya artilleriya briqadasında vzvoda qədər 3 vahid olması nəzərdə tutulur. Bu cür qoşun komplekslərində -150 komplekt olmasına ehtiyac var.
Məsafədən idarə olunan PTRK – hərəkətli və hərəkətsiz, zirehli və zirehsiz, ayrı-ayrı hədəflərin içəridən məhv edilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Həll edilən məsələlər:
-Döyüş meydanın müşahidə edilməsi;
-Düşmən obyektlərinin optiki-elektron, televizion və radiolakasiya rejimində təyin edilməsi və tanıdılması;
Ümumqoşun birləşmələrinin tank əleyhinə artelleriya diviziyalarında və vzvoda qədər artelleriya briqadalarında, yəni 4 vahidə qədər PTRK-lər təklif olunur. Bu tip qoşunlar üçün kompleksdə ümumi tələbat-200 komplektə qədərdir.
Odlu atəşlə məhv edən robototexniki kompleks (hərəkət edə bilən atəş nöqtəsi) atəş açan və yönləndirə bilən avtomat idarəetmə sisteminə malik heyətsiz artilleriya silahıdır. İntensiv odlu qarşıdurma şəraitində, qapalı silahlı mövqelərdə düşməni məhv etmək üçün nəzərdə tutulur.
Həll edilən məsələlər:
Canlı qüvvənin, silahlı vasitələrin, düşmənin digər obyektlərinin, müxtəlif təyinatlı hərbi sursatların, xüsusi məsələlərin dəqiqliklə məhv edilməsi;
Məşğələlər və döyüş mövqeylərinin tərk etilməsi;
Oda qarşı manevrlərin olunması.
RTK bölmələrinin tərkibində və ya təklikdə istifadə edilir. Silahlı mövqelərin rayona köçürülməsi sürücü-mexanik (operator) vasitəsi ilə edilir. Silahlı mövqenin tutulması, döyüş vəziyyətinə gətirilməsi, atəş açma, hərəkət vəziyyətinə gətirilmə və silahlı mövqeyin dayandırılması məsafədən idarəetmənin köməyi ilə həyat keçirilir.
Silahlanma 60 dəst atışa qədər daşınan modulla formalaşdırılmış avtomatik artilleriya silahı ilə həyata keçirilir.
Heyətsiz döyüş bölməsi, АС УНО, naviqasiya sistemi, avtomatlaşdırılmış ballistik stansiya, məsafədən idarəetmə sistemi, verilənlərin ötürmə sistemi, aktiv müdafiə sistemi ilə təchiz edilmişdir.
Hərəkət edən tırtıl şassidə yerləşdirilir, 14,5mm-ə qədər gülləyə qarşı zirehli müdafiəni və minaya qarşı 3-cü dərəcəli dayanaqlılığı, döyüş zamanı manevr etmə və silahlı döyüşün məsafədən idaretmə imkanlarını təmin edir.
Ümumqoşun birləşmələrinin özü hərəkət edən artilleriya diviziyalarında və artilleriya briqadalarında olması təklif edilir.
Yaxın məsafədə (25 km qədər) pilotsuz uçuş aparatları ilə hava artilleriya kəşfiyyatınin robotexniki kompleksində ümumi təlabat 100 komplektə qədərdir.
Düşmənin hava artilleriya kəşfiyyatının və yerinin təyin edilməsi (yerüstü obyektləri real miqyasda təyini və tapılması), artilleriya atəşi ilə təmin olunması, həm də radio siqnalların retransliyasiyası üçün nəzərdə tutulub.
Həlledici məsələlər:
Düşmən hərəkətinə və mövqeyinə nəzarət;
Müxtəlif xarakterli obyektlərin təyin edilməsi; artilleriya ilə məhv edilmiş əsas obyektlərin koordinatlarının müəyyən edilməsi və tanıdılması)
Hava artilleriya kəşfiyyatının radiotexniki kompleksi – təyyarə tipli hərəkət edən pilotsuz uçuş aparatı və bir-iki operatorla təmin esdilmişdir. Həmçinin yaxın hərəkət edən pilotsuz uçuş aparatı hərəkətsiz rəqəmli fotoaparatla təchiz olunmalıdır.
Kəşfiyyat vasitəsi kimi ən gərgin istiqamətlərdə, ən dərinlikdə yerləşən (25 km-ə qədər) düşmənə 15m/s-qədər külək sürətində, günün istənilən vaxtında, insan hərəkətinin əlverişsiz şəraitində, yarımavtomat və avtomat rejimində tətbiq olunur. Və idarəetmə siqnalı itən zaman (start nöqtəsi) təyin olunmuş nöqtəyə avtomatik qayıdır.
Xüsusi proqram təminatlı robototexniki kompleksin yerüstü idarəetmə stansiyası, xüsusən yerüstü ADM operatorunun (НСУ), həmçinin artilleriya bölmələrinin vəzifəli şəxslərinin ştatında yerləşir.
Robototexniki kompleksin hava artilleriya kəşfiyyatının ştat qablaşdırılmasının daşınması üçün bir-iki insan nəzərdə tutulur, həmçinin orta daşınma şərtləri daxilində hər cür nəqliyyat növündən istifadə olunur. Həm “ПРП”- nin, həm də komanda-nəzarət artilleriya (tank əleyhinə) diviziyasının tərkibində robototexniki komplekslərin olması təklif olunur.
Düşmənin aşkar edilməsi və hava artilleriya kəşfiyyatının aparılması (yerüstü obyektlərin real zaman miqyasında koordinatlarının təyini), artilleriya atəşi təminatı, həmçinin radiosiqnalların retransliyasiyası.
Həlledici məsələlər:
Düşmən mövqeyinin yerləşməsinin nəzarətə götürülməsi;
Müxtəlif xarakterli obyektlərin aşkar edilməsi;
Əsas obyektlərin koordinatlarının təyini və artilleriya ilə məhvedilməsi;
Hava kəşfiyyatı artilleriyasının robototexniki kompleksinin təyyarə və ya vertolyot tipli kiçik məsafəyə uçan pilotsuz uçuş aparatları üç nəfərdən çox olmamaq şərti ilə təhlükəli istiqamətlərdə düşmən (50 km-ə qədər dərinlikdə) mövqeyində kəşfiyyat işləri aparilması üçün istifadə olunur. Günün istənilən zamanında 15m/s sürəti ilə insan üçün əlverişsiz şəraitdə yarımavtomat və avtomat rejimdə tətbiq edilir. Həmçinin idarəetmədə yerüstü siqnallar olmayan КРНС “HABSTAP” və ГЛОНАСС istifadə edilir.
Robototexniki kompleks idarəetmə siqnalını itirərkən avtomatik təyin olunmuş nöqtəyə qayıtmalıdır. Pilotsuz uçuş aparatının kiçik uzaqlığa təminatında özünə yararlı yüklənmənin növbəli modulları daxil etməlidir:
Hərəkətsiz rəqəmsal fotoaparat;
Hidrostabilləşdirilmiş fırlana bilən platformanın üstündə teplovizion kamera;
Hidrostabilləşmiş fırlana bilən platformada rəngli vidiokamera;
Radioqovşağın modul retransliyasiyası;
Kəşfiyyat modulu;
Robototexniki kompleksin hava artilleriya kəşfiyyatı və hesabatı.
Kiçik uzaqlığa malik pilotsuz uçuş aparatının yerüstü idarəetmə stnasiyası APM operatoru yerləşdirilmiş çarxlı yük avtomobili ilə daşınır.
Robototexniki kompleksin yerüstü stansiyasının idarəetməsinin xüsusi proqram təminatı xüsusi “APM” yerüstü idarəetmə operatorunda quraşdırılmalıdır.
Bundan başqa, artilleriya kəşfiyyatının vəzifəli şəxslərinin xüsusi proqram təminatı robototexniki kompleksdən operativ video məlumatlar almağa imkan verməlidir. Robototexniki kompleksin vertolyot tipli pilotsuz uçuş aparatı ilə birgə üstünlüyü artilleriya kəşfiyyatının aparılmasında əlavə üstünlüklərin meydana gəlməsidir.
Pilotsuz uçuş aparatının gözləmə rejimində olması;
mühərrikin məsafədən operatorun əmri ilə uçuş hazırlığı;
Böyük yüksəkliyə malik binanın üstünə enişi və qabaqcıl yerüstü nəzarət məntəqəsində olduğu kimi artilleriya kəşfiyyatının aparılması;
Havada olduğu kimi hədəflərin lazerlə işıqlanması, yerüstü kəşfiyyatın da bu qayda ilə işıqlandırması;
Nəqliyyat vasitəsindən avtomatik uçuşda istifadə.
Vertolyot tipli pilotsuz uçan robototexniki komplekslərin artilleriya kəşfiyyat bölmələrinin tərkibində olması nəzərədə tutulur. Belə komplekslərdə tələbat 50 dəstə qədərdir. Belə ki, müxtəlif təyinatlı robototexniki komplekslərdə “PB və A”-ya tələbat 1000 dəst təşkil edir, xarici sifarişçiləri nəzərə alsaq, bundan daha çoxdur.
Ümumiyyətlə, bu məsələləri reallaşdırmaq üçün hələ də çoxlu sayda həll edilməmiş problemlər mövcuddur:
“PTK BH” – in cəlb edilməsinin məcburi olması;
özünü doğrultmasının təyini, yerinin və rolunun (məsələ sayı və istifadə effekti) əsaslandırılması arqumentinin (miqdarca əsaslandırılması) olmaması;
Tələbata aid nisbətən üstünlük təşkil etməsi;
verilmiş hərbi robototexniki nümunələrin ekspert rəyinə əsaslanan, təşkilatların maraqları üzündən məhrum edilməmiş elementlərinin olması;
Perspektivli PTK BH görnüşünü təyin edən, hərbi robototexniki baza texnologiyasının olmaması;
“PTK BH”-nın quraşdırılması mexanizminə olan tələbatın qeyri müəyyənliyi (say və siyahı), onların dəyəri, ştat strukturu və təchiz olunan bölmələrin sayı;
Təlim sisteminin qeyri müəyyənliyi və mütəxəssislərin hərbi robototexnika sahəsində hazırlığının metodiki təminatı;
Ümumqəbul olunmuş, anlaşılan aparatın lazım olan şəkilə salınmaması və hərbi robototexniki terminologiyanın tam həcmdə razılaşdırılmaması;
Bu problemlərin həlli yollarının əsas ölçüləri aşağıdakılardır:
Baza texnologiyalarını, robototexniki inkişaf mərkəzinin yaradılmasını daxil etməklə robototexnikanın inkişafı üzrə milli proqramın hazırlanması;
Tabeçiliyində texnoloji proqram və konstruktorun məsləhəti olan robototexniki sistem və komplekslərin baş konstruktor institutunun yaradılması;
Robototexniki vasitələrin standartlaşması, vahid şəkilə salınması;
Elmi tədqiqat və sınaq konstruktor işlərinin sistemli qoyuluşu;
Rusiya Federasiyasının robototexnika üzrə 4 elmi tədqiqat işlərinin icraçısı bu gün Elmlər Akademiyası sayılır (onlardan biri Ümumqoşun Akademiyası, üçü – Rusiya Federasiyasının Müdafiə Nazirliyinin Robototexnika üzrə Baş elmi tədqiqat sınaq mərkəzidir). Lakin, nə Mixaylov adına hərbi artilleriya akademiyası, nə də raket ordusunun müəssisələri və quru qoşun artilleriyası robototexniki konstruktor pilotsuz naviqatorların yaradılmasında konstruktor sınaq işlərinin hərbi elmi əsaslandırılmasında dövlət müdafiə sifarişlərində iştirak etmirlər.
Göründüyü kimi, işin bu cür olması robototexniki komplekslərin (PBUA) yaradılmasında işlərin effektivliyini artırmır. Ona görə də qoşun növlərinin robotlaşması inkişafı üzrə akademiya qarşısında bu kimi məsələlər durur:
2015-2030 illər üçün yeni nəsil robototexniki komplekslərin yaradılmasında layihələrin siyahısının formalaşdırılması, prioritet işlərin inkişafı üzrə əsas tələblər;
Robotlaşma – 2025-ci il məqsədyönlü kompleks proqramına “PB və A”-nın daxil olması məsələsi. Çox məqsədli sistem görnüşünün modelləşməsi və bir çox qoşun növləri üçün robototexniki komplekslərin struktur ştatının hazırlanması;
Gələcəkdə “PB və A”-ya elmi potensialın cəlb edilməsi Mixaylov adına hərbi artilleriya akademiyası nümunəsində, akademiyanın təcrübələrindən geniş istifadə etməklə, Rusiya Federasiyası Silahlı qüvvələrində robotlaşmanın müvəffəqiyyətlə aparılmasını həyata keçirilməsi;
Məsələlərin əsaslandırılması üzrə aparatın elmi metodiki işlərinin robotlardan istifadə etməklə “PB və A”, həmçinin kompleks elmi tədqiqat işlərində robotototexniki komplekslərdən istifadənin effektivliyinin qiymətləndiriliməsi;
Təlim sisteminin yaradılması üzrə işlərin və qoşun növləri üçün robototexnika üzrə mütəxəssislərin hazırlanmasında metodiki təminatın yenilənməsi işlərinin davam etdirilməsi.
Nəticədə, “PB və A”-nı, kəşfiyyat və artilleriya birləşmələrinin tərkibində robototexniki komplekslərin varlığının döyüşdə effektivliyinin nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksəlməsinə, ilk növbədə isə kəşfiyyatın atəş nöqtələrində uzaqlıq dəqiqliyinin artmasına səbəb olacaq.
Актуальность темы обусловлена повышением роли перспективных средств ведения вооруженной борьбы, в том числе военной робототехники в ракетных войсках и артиллерии. Военные роботы в современных условиях позволяют минимизировать боевые потери личного состава и максимизировать эффективность выполнения задач.
Yaxın bir neçə onillikdə istehsalatda, bioloji və tibbi sahədə inqilab baş verməlidir. Alimlər bu inqilabı məhz nanorobotlarla əlaqələndirirlər. Burada belə bir sual ortaya çıxır ki, nanorobotlar nədir və nanorobotlar necə işləyir? [1] Nanomaşınlar geniş miqyasda araşdırma və inkişaf mərhələsindədir. Gələcək zamanda bir çox sahədə nanorobotlarla qarşılaşacağıq. [2] Bunlardan biri də tibb sahəsidir. Tibbi baxımdan çox hallarda dağıdıcı nanorobotlar (məhv edənlər) haqqında danışılır. Əgər bunları insan bədəninə buraxsanız və müəyyən bir şəkildə proqramlaşdırsanız virusları və digər lazımsız elementləri ayıra və məhv edə bilərsiz. Beləliklə belə bir fikir yaranır ki, insan ölümsüz ola bilər. [1]
İngiltərədə alimlər xərçəngli hüceyrələrdə nanorobot yaradaraq uğur əldə etmişlər. Atom ölçülərində istehsal edilən və gözlə görünməyən bu atomik maşınlar önümüzdəki illərdə xərçəng müalicəsi üçün istifadə edilən şüa yəni kimyaterapiya kimi üsullara son veriləcək kimi görünür.
Atom böyüklüyündə və pərvanəsi olan nanorobotlar son illərdə nanotexnologiyanın nano tibbə bir hədiyyəsi olaraq görünür. Xərçəngli hüceyrələri taparaq onların inkişafını əngəlləyərək çoxalmasına maneə olan nanorobotlar artıq xərçəng xəstələrinin ümidi olub. [2]
Bununla yanaşı məşhur Silvina Martel (sylvian martel) laborotoriyasının alimləri beyin üçün implant bir çip və pops layihələri üzərində də əsaslı işlər aparırlar. [1]
Orqanizmində şiş öz inkişafını davam etdirərkən nanorobotlar vəzifələrini yerinə yetirmək üzərə insan vücuduna yerləşdirilir. Hər nanorobot 90×60 nanometr ölçülü düzbucaqlı DNT origami təbəqələrindən ibarətdir və işin açarı olan, qan laxtalanmasını təmin edən trombin fermentini daşıyır. Trombin, şişi qidalandıran qan damarlarında laxtalar meydana gətirir. Bu nanobotlar müalicə məqsədi ilə siçanın damarlarına ötürülür və qan dövranı zamanı şişin olduğu yeri əlləri ilə qoymuş kimi tapırlar. Fərqli məqsədlərlə yaradılan nanorobotlar qatı şişlərin və vaskulyar metastazların aradan qaldırılmasında rol oynaya bilər. Üstəlik bu texnologiya ilə digər xəstəliklər üçün istehsal olunan dərmanlar da hədəfə çatdırıla bilər. [2]
Dünyadakı komandalar ilk praktik tibbi nanorobotun yaradılması üzərində işləyirlər. Diametri bir millimetrdən nisbətən uzunluğu iki santimetrə qədər olan robotlar, insanlar üzərində sınaqdan keçirilməməsinə baxmayaraq, artıq mövcuddur. Tibbi bazara daxil olan nanorobotlardan cəmi bir neçə ilə istifadə edəcəyik. Həkimlər ürək-damar xəstəliklərindən tutmuş xərçəngə qədər hər şeyi hazırkı nanorobotlardan bakteriya ölçüsündə kiçik robotlarla müalicə edə biləcəklər. Bəziləri yarı avtonom nanorobotların tezliklə istifadəyə veriləcəyinə inanırlar – həkimlər insan orqanizmini patrul edə biləcək və hər hansı bir problemə cavab verə biləcək robotlar yerləşdirə biləcəklər. Təcili müalicədən fərqli olaraq, bu robotlar xəstənin bədənində əbədi qalacaq. Gələcəkdə nanorobotlar üçün digər məqsəd potensial olaraq bədənimizi gücləndirmək, toxunulmazlığını, gücünü artırmaq, hətta zəkanı yaxşılaşdırmaqdır. Bir gün damarlarımızda üzən və parçalanmış, bədənimizdə düzəlişlər və dəyişikliklər edə bilən minlərlə mikroskopik robotu görə biləcəyikmi? Bəli, nanotexnologiya ilə hər şeyin mümkün olacağı görünür. [3]
Dünyanın bir çox ölkələrində robototexnika sahəsinin inkişafı sənayenin avtomatlaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Belə ki, bu texnologiyalar insan faktorunun iştirakını azaltmağa imkan verdiyindən, məsafədən idarə olunan qurğuların işlənilməsi müasir dövrümüzdə öz aktuallığını saxlamaqdadır [1,2].
Təhlükəli hadisələr zamanı (yanğın, kimyəvi, bioloji, radioloji, nüvə və partlayıcı) canlı qüvvələr tərəfindən xilasetmə tapşırıqlarını icra etmək çox risklidir və hətta bəzi hallarda qeyri-mümkündür. Dünyanın bir çox ölkələrində qismən də olsa belə təhlükələrin qarşısı məsafədən idarə olunan müxtəlif texnoloji qurğular vasitəsilə alınır. Sistemli aparılan araşdırmalar sübut edir ki, tədqiq edilən qurğular sırasında robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğusunun yaradılması daha aktual və məqsədəuyğundur. Qurğunun yaradılması aşağıdakı prinsiplər əsasında həyata keçirilir:
– robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğuları haqqında məlumatların toplanması;
– qurğuların vacib xüsusiyyətlərinin araşdırılması;
– təhlillərin aparılması;
– məlumatların sistemləşdirilməsi;
– daha optimal qurğu və hissələrin müəyyənləşdirilməsi [1,2].
Yanğınsöndürmədə istifadə olunan robotlar məsafədən idarə edilən, maili və 3600dönən ucluqla təchiz edilmiş altlıqlı lülədən ibarətdir. Bu cür qurğular xüsusi zərbəyə və partlayışa davamlı gövdələrdə yığılmış və həm idarəedilən, həm də avtonom rejimdə ekstremal şəraitdə işləmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Yanğının söndürülməsini həyata keçirən robot yalnız yanğının istiqamətini və gücünü qiymətləndirməklə kifayətlənmir [3,4,5]. Sistemə daxil olan ayrı-ayrı xəbərdaredici cihazlar alovlanma mənbəyinə qədər olan məsafəni müəyyən edir və buna müvafiq olaraq ucluqdan çıxan şırnağın gücünü və hansı məsafəyə vurulmasını tənzimləyir. Dönən ucluq yanğınsöndürən agent qismində həm adi suyu, həm də köpüyü istifadə etməyə imkan verən qurğu ilə təchiz edilir. Bundan əlavə yanğınsöndürən agentin püskürdülməsinin özü də nizamlana bilir. Məsələn, robot suyu həm ümumi şırnaq şəklində, həm də ki, su hissəcikləri formasında vurmaq iqtidarındadır [6,7].
Müasir materiallar yandıqda ətrafında insan həyatı üçün zəhərli atmosfer yaradır. Belə zəhərli atmosfer səraitində yanğının söndürülməsində iştirak edənlər öz vəzifələrini kor-koranə yerinə yetirirlər. Bunların nəticəsi olaraq yanğınsöndürənlər bəzi hallarda ciddi xəsarət alırlar. Yüksək hərarəti olan mühit altlıqlı lülə üçün təhlükəli olmadığından, onun təxliyyə olunmasına ehtiyac qalmır. Yanğının episentrində olan belə lülə nöqtəvi yanğınsöndürməni həyata keçirməyə imkan verir ki, bu da yanğının təhlükəlilik səviyyəsinin aşağı düşməsinə şərait yaradır [8,9,10].
İşin yerinə yetirilməsi ilə aşağıdakı problemlərin həlli nəzərdə tutulmuşdur:
robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğularının texniki xarakteristikalarının təhlili;
robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğularının iş prisiplərinin və struktur quruluşlarının analizi;
optimal robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğusunun optimal variantının seçilməsi;
qurğunun struktur quruluşunun və fəaliyyət prinsipinin işlənilməsi;
qurğunun struktur quruluşu əsasında eskiz layihənin işlənilməsi;
qurğunun modelinin və fəaliyyətinin proqram təminatının işlənilməsi;
işlənilmiş proqram təminatının layihələndirilən qurğuya tətbiqi [11,12,13].
Layihələndirilməsi nəzərdə tutulan robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğusunun aşağıdakı məsələlərin həllində istifadəsi nəzərdə tutulmuşdur:
– yağınsöndürmə və xilasedici dəstələrə yardım göstərilməsində;
– hərbi obyektlərdə, kommunikasiya tunellərində, yeraltı keçidlərdə, dar küçələrdə, qapalı obyektlərdə, kimyəvi və pirotexniki məhsullar istehsal edən müəssisələrdə, yaşayış, ticarət və yanğın baş vermə ehtimalı olan müxtəlif obyektlərdə baş verən yanğınlara müdaxilə olunmasında;
yanğınsöndürənlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində və yanğın baş verən zaman yanğına müdaxilənin asanlaşdırılmasında [14,15,16].
İnsan həyatının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə, həmçinin insanın fiziki imkanları ilə uyğunlaşmayan iş şəraitində istifadəsi nəzərdə tutulan robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğularının aşağıdakı parametrlərə uyğun layihələndirilməsi nəzərdə tutulmuşdur:
təyinatından asılı olaraq çəkisi – 50- 500 kq;
idarəolunma məsafəsi – 200-1000 m;
texniki təchizat vasitələri – gündüz və gecəgörmə videokameraları, lazer məsafəölçən, radiorabitə vasitələri, teplovizor;
hərəkət sistemi – təkərli (keçilməz yollar üçün təkərlər, şəhər mühiti üçün alçaq qabaritli təkərlər) və ya tırtıllı;
qida mənbəyi – akkumulyatorlar batareyası, elektrik generatoru və ya daxili yanma mühərriki (funksiyasından asılı olaraq);
manevretmə imkanları – 10-30 sm hündürlüklü maneələrin dəf edilməsi və 20-300 meyl bucağı olan relyef şəraitində hərəkət [17,18].
Son onilliklərdə kütləvi istehsal və sınaqlarda robot texnikasının inkişafında böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Ümumiyyətlə, robotlaşdırılmış komplekslər məsafədən idarə olunan moduldan və idarəedici pultdan ibarət olur. Modullar ölçülərinə, yerinə yetirdiyi tapşırıqların növünə, şassilərin konstruksiyalarına, korpusların konfiqurasiyalarına və bir sıra digər xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər. Belə modullar hazırda ən yüngül robotlaşdırılmış vasitələr hesab olunur və onların yaradılmasında texnikanın və informasiya texnologiyalarının ən son nailiyyətlərindən istifadə edilir. Avtomatlaşdırma səviyyələrinə görə modullar məsafədən idarə olunan və ya avtonom (bort kompüterinə qabaqcadan yazılmış proqrama uyğun fəaliyyət göstərən) olurlar. Mobil robotlar əsasən ətraf vəziyyəti müşahidə etmək, hədəfləri və ya obyektləri axtarıb tapmaq və onları tanımaq üçün tətbiq olunurlar [19,20,21]
Bununla əlaqədar müxtəlif istehsalçı ölkələr üzrə robotlar haqqında məlumatlar sistemləşdirilmiş (cədv.1), onların texniki göstəriciləri təqdim olunmuşdur (cədv.2, cədv.3, cədv.4, şək.1). Həmçinin, cədvəl 1-də qeyd etdiyimiz yanğınsöndürmə robotları üçün aşağıdakı ümumi xüsusiyyətlər də mövcuddur (cədv.5)
Yuxarıda tədqiq olunan robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğuları haqqında əldə olunan məlumatları təhlil edərək və texniki göstəriciləri ümumiləşdirilərək aşağıdakı kimi ifadə etmək olar.
Araşdırılmış qurğuların texniki göstəriciləri yeni robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğusunun işlənilməsi üçün texniki baza rolunu oynayır. Hər bir robotun əsas və özəl xüsusiyyətləri təhlil edilir, münasib parametrlərə malik qurğu hissələri seçilir, işlənilməsi nəzərdə tutulan robotlaşdırılmış mobil yanınsöndürmə qurğusu üçün təkliflər müəyyənləşdirilir [22,23]. Yeni robotun işlənilməsi üçün onun həndəsi göstəricilərinin və qabarit ölçülərinin dəqiq təyin edilməsi onun gücünə və çevikliyinə təsirinin nəzərə alınması vacib məsələlərdən biridir. Baxılan halda robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğularının həndəsi ölçülərinin (uzunluğu – 1620 mm, eni – 910 mm, hündürlüyü – 1430 mm,maneəni aşma hündürlüyü – 220 mm, kütləsi – 730 kq) seçilməsi və baxılan qurğular sırasında kompaktlıq və çeviklik baxımından Çin istehsalı olan RXR-MC80BD robotunun optimal baza modeli kimi götürülməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir (şək.2).
Qurğuların hər birinin sürəti araşdırılmış, çevik və orta sürətə malik olan (6,9 m/san) Estoniyanın Multiscope Rescue robotu ən optimal variant kimi müəyyənləşdirilmişdir [22].
İstismar müddətindən asılı olaraq sərf etdiyi enerjiyə görə qurğunun gücünün 2.4 kVt olması daha unikal hesab edilmiş, araşdırılan sistemlər (Qiling UAV-Industrial M80D, RXR-MC80BD, RXR-MC80JD, MyBOT2000 və AirCore TAF-20 robotları) sırasında bu güc vahidinə daha çox üstünlük verilmişdir [14,23].
Su şırnağının püskürtmə məsafəsi (55 m) və sürətinə (33,3 l/san) görə Xorvatiyanın MVF-5 və Rusiyanın URAN-14 MRTK-P robotlarının standartları texnoloji səmərəliliyinə görə daha əlverişlidir [15,16,23]. Suyun şırnaqdan çıxış təzyiqi 0,6 Mpa olan mobil yanğınsöndürmə qurğuları (Avstraliyanın TAF-20, Malayziyanın MyBOT2000, Çinin QilingUAV DA-YM95000D və RXR-M40D-1 robotlarında) da standartlara uyğun olaraq etalon hesab edilə bilər [16,24].
Yanğına nəzarəti asanlaşdırmaq və operativliyi təmin etmək üçün su şırnağının üfüqi dönmə bucağının 3600 və şaquli istiqamətdə isə 20~900 olması daha münasib hesab edilmişdir. Araşdırılan sistemlər sırasında Rusiyanın URAN-14 MRTK-P, Cənubi Koreyanın Cəsus, Brazilyanın SACI, Malayziyanın MyBOT2000, Yaponiyanın Avtonom yanğınsöndürən Water Cannon və Dragon Firefighter, Çinin QilingUAV DA-YM95000D və RXR-M40D-1 robotları bu tələbləri ödəmişdir [25].
Robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğusunun məsafədən idarəedilməsi üsulunun çoxfunksionallığı onun keyfiyyətinə xüsusi təsir göstərir. İlkin olaraq təklif olunan robotun 200 metrdən idarə edilməsi nəzərdə tutulmuşdur [26, 27,30].
Fövqəladə vəziyyətlərdə, çətin mühitdə və şəraitdə istismarın asanlaşdırılması üçün robot sisteminin korpusunun zərbələrə, partlayışlara və həm də yüksək temperatura davamlı düralüminium və karbon-fiber materialından hazırlanması məqsədəuyğundur [15]. Robotlaşdırılmış qurğunun istismar müddətinin artırılması üçün qənaətcil enerji çeviricilərindən, ağır və ya çox kütləyə malik olmayan, çevikliyi ilə diqqəti cəlb edən texnoloji hissələrdən istifadə nəzərdə tutulmuşdur [27].
Robototexniki yanğınsöndürmə qurğusu və idarəetmə pultu arasında aparılan informasiya mübadiləsinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə, idarəetmə prosesində ləngimələrə və informasiya mübadiləsində kənar müdaxilələrə yol verilməməsinə şərait yaradan üstün protokolların seçilməsi daha önəmli hesab edilmişdir [28,30].
Araşdırılmış robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğularının bir çox texniki göstəricilərinin üstünlükləri, parametrik standartlara uyğunluğu, həndəsi ölçüləri, görünüşü, kompaktlığı və çevikliyi nəzərə alınmaqla Çin istehsalı olan RXR-MC80BD robot bazasında layihələndirmə işlərinin aparılması təklif edilmişdir 28,31.
Aparılmış araşdırmalar nəticəsində dünya təcrübəsində istifadə olunan bir sıra robotlaşdırılmış mobil yanğınsöndürmə qurğularının standart texniki göstəriciləri müqayisə olunmuşdur. Bununla da cədvəldə göstərilən texniki parametrlər əsasında dünyanın müxtəlif ölkələrinin standartlarına uyğun olaraq yanğınsöndürmə qurğusunun yaradılması nəzərdə tutulmuşdur. Layihələndirmə mərhələsində baxılan standartlarla yanaşı bir sıra yeni texniki xüsusiyyətlərin nəzərə alınması, qurğunun funksional
imkanlarının təkmilləşdirilməsi və ümumilikdə modernləşdirmə işlərinin aparılması da istisna olunmur [29,31].
Ədəbiyyat siyahısı
Е.П. Попов, Е.И. Юревича. Робототехника.М.: «Мошиностроение»-1984. – 288 с.
В.Д. Даровских. Робототехнические механизмы. Фрунзе «Кыргызстан»-1986, с.14-26.
Исследованы технические характеристики и функциональные возможности роботизированных мобильных систем пожаротушения различных стран и выявлены их отличительные параметры. По результатам сравнительного анализа установлены наиболее оптимальные характеристики предполагаемой системы для разработки.
S.F.Shukurlu, S.M.Gasimli, S.B.Hasanova
Robotic mobile fire extinguishing systems
Abstract
The technical characteristics and functional capabilities of robotic mobile fire extinguishing systems from different countries are investigated and their distinctive parameters are revealed. Based on the results of the comparative analysis, the most optimal characteristics of the proposed system for development have been established.
Qısa dildə desək hostinq saytın internetdə yerləşdiyi yer, domen isə onun ünvanıdır.
Belə bir misal çəkək biz ev tikmək istəyirik və bunun üçün bizə mütləq bir şəkildə torpaq sahəsi lazımdır məsələn 6 sot, hansı ki, orada ev tikiləcək. Təbii ki, tikiləcək evimizin yerləşdiyi torpaq sahəsinin bir ünvanıda olmalıdır. Məsələn C.Əliyev küçəsi 22.
Burada evimizi tikəcəyimiz torpaq sahəsini hostinq adlandıra bilərik. Ünvan isə domain olacaq. Daha da, aydınlıq gətirək:
6 sot torpaq sahəsi = 6 GB HOSTİNG C.Əliyev küçəsi = www.azernews.info
Mütləq şəkildə onu da bilmək lazımdır ki, hostinq və domen yalnız icarəyə götürülür. Minimum icarə müddəti domenlərdə 1 il, hostinqdə isə 1 aydır. Siz xidmətlərdən və müddətdən asılı olaraq müxtəlif məbləğdə icarə haqqı ödəyirsiniz.
Bu gün internetdə bir çox provayderlər sizə pulsuz hostinq təklifi edə bilər. Lakin bu hostinqlər düşündüyünüz qədər də etibarlı deyil. Necə deyərlər “Ucuz ətin şorbası olmaz” İllərlə təcrübəsi olan böyük şirkətlər sizə etibarlı hostinqlər təklif edə bilərlər. Bir az öncə qeyd etmişdik ki, hostinqi ev tikəcəyimiz torpaq sahəsinə bənzədə bilərik. Təbii, biz torpaq sahəsi aldığımız zaman müəyyən məsələlərə diqqət yetiririk. Məsələn torpağın sahəsi, əlverişli yerdə olması, torpaq sahəsinin yaxınlığında kommunal xidmətlərin varlığı, su, elektrik xətti və s.
Hostinqi də alarkən müxtəlif parametrlərə diqqət yetirmək lazımdır. Sifarişdən öncə elə bir seçim etməliyik ki, seçdiyimiz hostinq quraşdıracağımız saytın parametrlərinə uyğun olsun.
Texnologiyanın inkişaf etdiyi bir vaxtda internetdən məlumat axtarışı zamanı qarşınıza hostinq və domain satışı ilə məşqul olan minlərlər şirkətlər çıxa bilər və hansı ki, onlar sizə bonuslar, aksiyalar və ya hədiyyələr təklif edə bilərlər və unutmayaq ki, bu sahədə rəqabət böyük olduğuna görə bu bir reklam siyasətidir. Yalnış seçim sonradan problemlər yaradacaq ona görə də ilk öncə sizə xidmət təklif edən şirkət haqqında geniş araşdırma aparın və müştərilərin həmin şirkət haqqında fikirlərini öyrənin. Siz hostinq sifariş edərkən saytınızın hansı məqsədlər üçün hazırlandığına diqqət etməlisiniz. Məsələn sadə vizit saytlar üçün böyük disk ölçüsü olan hostiqlərə o qədər də ehtiyyac duyulmur. Ancaq məsələ disk sahəsinin böyük və kiçik olması ilə bitmir. Hostinqlərin yerləşdiyi serverin hansı gücdə və hansı əməliyyat sistemi ilə işləməsi, hansı proqramlaşdırma dillərini dəstəkləməsi və s. kimi xüsusiyyətlərə diqqət yetirmək lazımdır.
Məsələn dünyanın ən öndə gedən şirkətlərindən biri olan REG.RU müxtəlif qiymətlərə hostinq paketləri təklif etməklə yanaşı maraqlı aksiyalar da təşkil edir. Belə ki, siz 1 illik domen sifariş etdiyiniz halda şirkət sizə 1 illik SSL sertfikatvə bir aylıq hostinq hədiyyə verir. Əgər sizin saytınız varsa və başqa serverdə yerləşirsə və siz onu REG.RU serverinə köçürmək istəyirsinizsə bu halda REG.RU həm sizə saytlarınızı yeni servere köçürməyə təmənnasız kömək edəcək və sizə 1 aylıq pulsuz hostinq verəcək. Şirkətin bu və ya başqa kompaniyalarından yararlanmaq, hostinq və domen sifarişi etmək istəsəniz. Aşağıdakı linklərdən istifadə edə bilərsiniz:
Hər gün 10 milyonlarla insan bərbərxanaları ziyarət edir. Nəticədə onlardan geriyə qalanlar isə saç tükləri olur hansılar ki, zibilliyə yollanırlar. Hansı ki, onlardan OLED ekran düzəltmək mümkündür.
Hər gün 10 milyonlarla insan bərbərxanaları ziyarət edir. Nəticədə onlardan geriyə qalanlar isə saç tükləri olur hansılar ki, zibilliyə yollanırlar. Avstraliyalı tədqiqatçılar adi insan saçlarını yüksək texnoloji OLED ekranlara çevirən yeni texnologiyanı yaradıblar. Bu barədə 4pdasaytı xəbər verib. Alimlərin sözlərinə əsasən saçlar karbon və hidrogen ilə zəngindirlər. Onlar isə öz növbələrində işıq şüalandıran hissəciklərin hazırlanmasında istifadə oluna bilərlər.
Associate Professor Prashant Sonar, in collaboration with PhD student Amandeep Singh Pannu and Griffith Uni Professor Qin Li, have developed a method of turning hair into carbon nanodots.
Bu proses bərbərxanalarda qalmış saç tüklərindən başlayır. Həmin saç tükləri 240 dərəcədə temperaturda emal olunur və yandırılır. Nəticədə əldə edilmiş karbon, hidrogen və azotdan hər birinin ölçüsü 10 nanometrdən kiçik olan karbon nanodotlar hazırlanır. Əldə edilmiş material növbəti mərhələdə polimer vasitəsilə səpələnir və daha sonra onlardan OLED ekranın aktiv layı qismində istifadə etmək olar.
Kiçik cərəyanın verildiyi zaman həmin nanodotlar göy rəngdə işıqlanırlar. Tədqiqatçılar qeyd ediblər ki, insan saçları yerinə hətta qoyunların tüklərindən də istifadə oluna bilər. Aşağı səviyyəli parlaqlığa baxmayaraq alimlər düşünürlər ki, bu texnologiya yaxşı perspektivlərə sahibdir. Belə ki, bu cür ekranlar daşınıla bilən cihazlarda istifadə oluna bilər.
Yaponiyanın tibb robotları hazırlayan “Medicaroid” şirkəti səhiyyə işçilərinin koronavirusa yoluxmasının qarşısını almaq məqsədilə testlərin robotlar tərəfindən aparılmasını təklif edir.
Şirkət tərəfindən təklif olunan sistem bir neçə robotdan istifadə olunmasını nəzərdə tutur. Bu robotlardan biri koronavirus testi keçirilən şəxsdən nümunə götürəcək, ikinci robot həmin nümunəni sınaq qurğusuna yerləşdirəcək. Üçüncü robot isə reagentləri idarə edəcək.
Şirkət nümayəndələrinin bildirdiyinə görə, sistemin əsas aparıcı elementi həkimlərə xəstədən müəyyən məsafədə qalmağa şərait yaradan nümunələri götürəcək robot olacaq.
“Medicaroid”in yerləşdiyi Kobe şəhəri şirkətə 460 min dollar maliyyə yardımı göstərməklə yanaşı, testlərin aparılması üçün xəstəxanalar və sınaq meydançaları təşkil edəcək.
Əlavə olaraq qeyd edək ki, “Medicaroid” şirkəti tibbi robotlar hazırlayan “Kawasaki Heavy Industries” və diaqnostika alətləri istehsal edən “Sysmex” şirkətləri tərəfindən yaradılmış birgə müəssisədir.
Uzun müddətdən sonra SpaceX şirkəti sonunda daxilində astronavtların olduğu Crew Dragon kosmik gəmisini Falcon 9 raketi vasitsilə BKS-ə (Beynəlxalq Kosmik Stansiya) göndərdi.
Uzun müddətdən sonra SpaceX şirkəti sonunda daxilində astronavtların olduğu Crew Dragon kosmik gəmisini Falcon 9 raketi vasitsilə BKS-ə (Beynəlxalq Kosmik Stansiya) göndərdi. Sözügedən missiyanın canlı yayımı NASA və SpaceX-in Youtube kanallarında reallaşdırılıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bu uçuş missiyası ikinci dəfədən reallaşdırılıb.
Belə ki, ilk uçuş missiyası 27 may tarixində reallaşdırılmalı idi. Lakin hava şəraiti səbəbilə həmin tarixdə missiya təxirə salındı. BKS-ə gödərilmiş Crew Dragon kosmik gəmisinin daxilindəki astronavtlar Bob Behnken və Doug Hurley-dir. Crew Dragon-un işə salınmasından 19 saat sonra astronavtlar BKS-ə çatmalıdırlar. Missiyada iştirak etmiş Falcon 9-un birinci pilləsi uğurla geri qayıdaraq xüsusi platformaya eniş edib.
Raketin ikinci pilləsi də ondan uğurla yarılıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bu uçuş missiyası kosmonavtika tarixində böyük hadisədir ona görə ki, indiyənə kimi özəl şirkətlər kosmosa yalnız müxtəlif yükləri çatdırırdılar. Astronavtların kosmosa göndərilməsi isə dövlət strukturları tərəfindən reallaşdırılırdı. Beləliklə bu, özəl şirkət vasitəsilə astronavtların kosmosa göndərildiyi ilk uçuş missiyası oldu.
